กินยาคุมแล้วปวดหัวหรือไมเกรนมากขึ้น ต้องหยุดยาหรือไม่? แบบไหนต้องระวัง
อาการปวดหัวหลังเริ่มยาคุมเกิดขึ้นได้ และไม่ได้หมายความว่าต้องหยุดยาทุกคน สิ่งสำคัญคือแยกว่าเป็นปวดหัวทั่วไป ไมเกรนไม่มี aura หรือไมเกรนมี aura หากเป็นไมเกรนมี aura โดยเฉพาะเมื่อเกิดขึ้นใหม่หลังเริ่มยาคุมชนิดฮอร์โมนรวมที่มี Estrogen ควรหยุดใช้และประเมินเพื่อเปลี่ยนวิธีคุมกำเนิด เพราะความเสี่ยง ischemic stroke สูงขึ้น ส่วนไมเกรนไม่มี aura อาจยังใช้ฮอร์โมนรวมได้ในบางคนหากไม่มีปัจจัยเสี่ยงหลอดเลือดอื่น
กินยาคุมแล้วปวดหัว เป็นผลข้างเคียงที่เกิดขึ้นได้ไหม?
เกิดขึ้นได้ โดยเฉพาะยาคุมชนิดฮอร์โมนรวมที่มี Estrogen และ Progestin อาการปวดหัวเป็นหนึ่งในอาการที่ผู้ใช้รายงานได้ทั้งช่วงเริ่มยาและช่วงที่หยุดฮอร์โมน เช่น ช่วงเม็ดแป้งหรือช่วงเว้นยา อย่างไรก็ตามการมีอาการปวดหัวหลังเริ่มยาคุมไม่ได้แปลว่ายาคุมเป็นสาเหตุเสมอ เพราะอาการปวดหัวพบได้บ่อยในคนวัยเจริญพันธุ์จากหลายสาเหตุ เช่น การนอนน้อย ความเครียด ภาวะขาดน้ำ คาเฟอีน หรือไมเกรนเดิม
FSRH ระบุว่าบางคนที่มีอาการปวดหัวอยู่ก่อนอาจรู้สึกว่าอาการแย่ลงหลังเริ่ม Combined Hormonal Contraception หรือ CHC ขณะที่บางคนอาการไม่เปลี่ยนหรือดีขึ้น และถ้าอาการปวดหัวเพิ่มในช่วงรอบแรก ๆ ของการใช้ CHC ในบางคนอาจไม่คงอยู่เมื่อใช้ต่อเนื่อง
ดังนั้นคำถามที่สำคัญไม่ใช่เพียง “ปวดหัวหรือไม่” แต่ต้องถามต่อว่า ปวดหัวชนิดไหน และมี Aura หรือไม่
ปวดหัวธรรมดากับไมเกรนต่างกันอย่างไร?
อาการปวดหัวทั่วไปอาจปวดตื้อ ๆ รัดศีรษะ ปวดสองข้าง หรือสัมพันธ์กับความเครียดและการพักผ่อนไม่พอ โดยไม่มีอาการทางระบบประสาทนำมาก่อน
ไมเกรนมักมีลักษณะปวดตุบ ๆ ปวดข้างเดียวหรือสองข้างก็ได้ มีความรุนแรงระดับปานกลางถึงมาก แย่ลงเมื่อเคลื่อนไหว และอาจมีคลื่นไส้ อาเจียน แพ้แสง หรือแพ้เสียงร่วมด้วย
สิ่งที่สำคัญต่อการเลือกยาคุมมากที่สุดคือการมี Migraine with Aura เพราะมีผลต่อความเหมาะสมของยาคุมที่มี Estrogen อย่างชัดเจน
Aura คืออะไร?
Aura เป็นอาการทางระบบประสาทเฉพาะที่ซึ่งมักเกิดก่อนหรือร่วมกับไมเกรน ไม่ใช่แค่รู้สึกเวียนหัวหรือมึนศีรษะทั่วไป
ตัวอย่างอาการที่เข้ากับ Aura ได้แก่ เห็นแสงกระพริบ เห็นเส้นซิกแซก มีจุดบอดในลานสายตา ชาหรือซ่าที่แขน ใบหน้า หรือร่างกาย หรือมีปัญหาในการพูดชั่วคราว โดยอาการมักค่อย ๆ เกิดและหายไปภายในช่วงเวลาจำกัด
CDC เน้นว่าการจำแนกว่าเป็น migraine with aura ต้องอาศัยการวินิจฉัยที่ถูกต้อง เพราะ Aura เป็น focal neurologic symptom และมีความสำคัญโดยตรงต่อความปลอดภัยของ Combined Hormonal Contraception.
ถ้ามี Migraine with Aura ใช้ยาคุมฮอร์โมนรวมได้ไหม?
โดยทั่วไปไม่ควรใช้
U.S. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use 2024 ของ CDC จัด Combined Hormonal Contraception ในผู้ที่มี Migraine with Aura เป็น Category 4 ซึ่งหมายถึงความเสี่ยงทางสุขภาพสูงเกินประโยชน์และไม่ควรใช้ ขณะที่ Migraine without Aura จัดเป็น Category 2 ในผู้ที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยง stroke อื่นร่วมด้วย.
Combined Hormonal Contraception รวมถึง
เหตุผลสำคัญคือทั้ง Estrogen-containing contraception และ Migraine with Aura ต่างสัมพันธ์กับความเสี่ยง ischemic stroke ที่เพิ่มขึ้นเมื่อเทียบกับผู้ที่ไม่มีปัจจัยเหล่านี้.
ถ้าไม่เคยมี Aura มาก่อน แต่เริ่มมีหลังเริ่มยาคุม ต้องทำอย่างไร?
ควรหยุด Combined Hormonal Contraception และได้รับการประเมินก่อนใช้ต่อ
FSRH ระบุว่า New-onset Migraine หรือ New-onset sensory or motor symptoms ในช่วงก่อนเกิดไมเกรนเป็นอาการที่ควรได้รับการประเมินทางการแพทย์ และความเหมาะสมของ CHC ควรถูกทบทวน.
ในทางปฏิบัติ หากผู้ใช้ยาคุมฮอร์โมนรวมแล้วเกิดอาการใหม่ เช่น เห็นแสงซิกแซก จุดบอด ชาแขนหรือใบหน้า หรือพูดไม่ชัดก่อนปวดหัว ไม่ควรรอให้เกิดซ้ำหลายครั้งจึงประเมิน
ควรหยุดยาที่มี Estrogen ชั่วคราวและใช้วิธีคุมกำเนิดสำรองจนได้รับคำแนะนำที่เหมาะสม
ถ้าเป็นไมเกรนแต่ไม่มี Aura ต้องหยุดยาคุมไหม?
ไม่จำเป็นทุกคน
CDC จัด Migraine without Aura รวมถึง Menstrual Migraine เป็น Category 2 สำหรับ Combined Hormonal Contraception ในคนที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยง stroke อื่น หมายความว่าโดยทั่วไปประโยชน์อาจมากกว่าความเสี่ยง แต่ควรพิจารณาเป็นรายบุคคล.
อย่างไรก็ตามการประเมินต้องดูปัจจัยร่วม เช่น อายุ ความดันโลหิต การสูบบุหรี่ ประวัติโรคหลอดเลือด และปัจจัยเสี่ยง cardiovascular อื่น เพราะ classification ของ CDC สำหรับ migraine without aura ตั้งอยู่บนเงื่อนไขว่าไม่มีปัจจัยเสี่ยง stroke อื่นร่วมด้วย
ดังนั้นคนที่มี migraine without aura และยังอายุน้อย ไม่มีความดันสูง ไม่สูบบุหรี่ และไม่มีโรคหลอดเลือด อาจยังใช้ CHC ได้ ขณะที่คนที่มีหลายปัจจัยเสี่ยงอาจเหมาะกับวิธีที่ไม่มี Estrogen มากกว่า
ถ้าอายุเกิน 35 ปีและเป็นไมเกรน ต้องระวังมากขึ้นไหม?
ควรระวังมากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อมีปัจจัยเสี่ยงหลอดเลือดอื่นร่วมด้วย เช่น สูบบุหรี่ ความดันโลหิตสูง เบาหวาน หรือไขมันในเลือดผิดปกติ
WHO Family Planning Handbook ระบุว่า ผู้ที่มี Migraine with Aura ไม่ควรใช้ Combined Oral Contraceptive ในทุกช่วงอายุ และผู้ที่อายุ 35 ปีขึ้นไปที่มี Migraine without Aura ก็ควรหลีกเลี่ยง COC และเลือกวิธีที่ไม่มี Estrogen.
แนวทางแต่ละระบบอาจจัด category แตกต่างกันเล็กน้อย แต่หลักสำคัญเหมือนกันคือยิ่งมีปัจจัยเสี่ยง vascular มาก การใช้ Estrogen-containing contraception ยิ่งต้องระมัดระวัง
ทำไมไมเกรนกับ Estrogen ถึงเกี่ยวข้องกับ Stroke?
Migraine with Aura มีความสัมพันธ์กับความเสี่ยง ischemic stroke ที่สูงขึ้นอยู่แล้ว ขณะที่ Combined Oral Contraceptive ก็เพิ่มความเสี่ยง ischemic stroke เมื่อเทียบกับการไม่ใช้
CDC ระบุว่าการศึกษาหลายชิ้นพบว่าผู้หญิงที่เป็นไมเกรนและใช้ oral contraceptive มีความเสี่ยง ischemic stroke สูงกว่าผู้ที่ไม่ได้ใช้ประมาณสามเท่า แม้งานวิจัยจำนวนมากไม่ได้แยกชนิดไมเกรนหรือชนิดยาคุมอย่างละเอียด.
ความเสี่ยง absolute ในผู้หญิงอายุน้อยยังค่อนข้างต่ำ แต่เมื่อมี Migraine with Aura ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงอิสระอยู่แล้ว การเพิ่ม Estrogen เข้าไปจึงไม่คุ้มกับความเสี่ยงที่สามารถหลีกเลี่ยงได้ด้วยวิธีคุมกำเนิดชนิดอื่น
ถ้าปวดหัวช่วงเม็ดแป้งหรือช่วงเว้นยา เกิดจากอะไร?
บางคนมีอาการปวดหัวหรือ Menstrual Migraine ในช่วง hormone-free interval เพราะระดับ Estrogen ลดลงอย่างรวดเร็วหลังหยุด active pills
อาการลักษณะนี้ต่างจาก Migraine with Aura และไม่ได้หมายความว่าต้องหยุด Combined Pill ทุกคน
FSRH ระบุว่า Extended หรือ Continuous CHC regimen สามารถลดความถี่ของอาการปวดหัวที่สัมพันธ์กับช่วง hormone-free interval ได้ในบางคน.
ดังนั้นหากปวดหัวเกิดสม่ำเสมอเฉพาะช่วงเม็ดแป้งและไม่มี Aura อาจพิจารณาปรับรูปแบบการใช้ยา เช่น ลดหรือข้าม hormone-free interval ภายใต้คำแนะนำที่เหมาะสม แทนการเปลี่ยนยาทันที
ถ้ายาคุมทำให้ปวดหัวช่วง 1–3 เดือนแรก ควรรอดูได้ไหม?
หากเป็นอาการปวดหัวทั่วไปหรือ migraine without aura ที่ไม่รุนแรงและไม่มี neurological symptoms อาจติดตามอาการในช่วงแรกได้ เพราะ FSRH ระบุว่าอาการปวดหัวที่เพิ่มขึ้นในช่วงรอบแรก ๆ ของ CHC อาจไม่คงอยู่เมื่อใช้ต่อเนื่อง.
แต่ไม่ควรใช้หลัก “รอ 3 เดือน” กับทุกกรณี หากปวดหัวเปลี่ยนรูปแบบอย่างชัดเจน รุนแรงกว่าปกติ หรือเกิด Aura ใหม่ ควรได้รับการประเมินทันที
CDC ระบุว่า new headache หรือ marked change in headaches ระหว่างใช้ CHC ควรได้รับการประเมิน.
ลด Estrogen ลงจะช่วยเรื่องปวดหัวไหม?
ไม่แน่นอน
FSRH ระบุว่าหลักฐานไม่แสดงความสัมพันธ์สม่ำเสมอว่าการใช้ CHC ที่มี Estrogen dose ต่ำกว่าจะทำให้ปวดหัวน้อยลงเสมอไป.
ดังนั้นหากมี Migraine with Aura การลดจากยาคุม Estrogen สูงไปเป็น Estrogen ต่ำไม่ใช่วิธีแก้ เพราะข้อจำกัดสำคัญอยู่ที่การมี Estrogen ร่วมกับ Migraine with Aura ไม่ใช่เพียง dose ของ Estrogen
ในกรณีนี้ควรพิจารณาวิธีคุมกำเนิดที่ไม่มี Estrogen แทน
ถ้าใช้ยาคุมฮอร์โมนรวมไม่ได้ มีทางเลือกอะไรบ้าง?
ผู้ที่มี Migraine with Aura ยังมีทางเลือกคุมกำเนิดหลายชนิด
CDC U.S. MEC 2024 จัด Copper IUD, LNG-IUD, Implant, DMPA และ Progestin-only Pill เป็น Category 1 สำหรับ Migraine with Aura ซึ่งหมายถึงไม่มีข้อจำกัดในการใช้จากภาวะไมเกรนเพียงอย่างเดียว.
ทางเลือกจึงอาจรวมถึงยาคุมชนิดฮอร์โมนเดี่ยว ห่วงคุมกำเนิด Implant หรือวิธี non-hormonal โดยต้องพิจารณาปัจจัยสุขภาพอื่นของแต่ละคนร่วมด้วย
ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวทำให้ไมเกรนแย่ลงไหม?
อาการปวดหัวสามารถเกิดกับการคุมกำเนิดหลายชนิดได้ แต่ประเด็นด้าน stroke risk แตกต่างจาก Combined Hormonal Contraception เพราะไม่มี Estrogen
CDC ระบุว่าหลักฐานที่มีอยู่ไม่พบความเสี่ยง ischemic stroke เพิ่มขึ้นในผู้ใช้ Progestin-only Pill, DMPA หรือ Implant เมื่อเทียบกับผู้ที่ไม่ได้ใช้ และจัดวิธีเหล่านี้เป็น Category 1 สำหรับผู้ที่มี Migraine with หรือ without Aura.
ดังนั้นหากจำเป็นต้องหลีกเลี่ยง Estrogen กลุ่ม Progestin-only มักเป็นทางเลือกสำคัญ
อาการแบบไหนต้องไปโรงพยาบาลทันที?
อาการปวดหัวที่เกิดร่วมกับ neurological deficit ไม่ควรถูกสรุปว่าเป็นผลข้างเคียงธรรมดาของยาคุม
ควรได้รับการประเมินฉุกเฉินหากมีอาการ เช่น
FSRH ระบุว่าการสูญเสีย motor หรือ sensory function ระหว่างใช้ CHC เป็นอาการที่ควรได้รับ urgent medical review.
ในสถานการณ์นี้ต้องคิดถึง stroke หรือโรคทางระบบประสาทอื่นก่อน ไม่ควรรอว่าอาการจะหายเอง
ถ้าหยุดยาคุมเพราะไมเกรน จะเสี่ยงตั้งครรภ์หรือไม่?
ได้ หากหยุด active pills โดยไม่มีวิธีคุมกำเนิดทดแทน ประสิทธิภาพการคุมกำเนิดอาจลดลง
ดังนั้นหากต้องหยุด Combined Pill เพราะเกิด Aura หรืออาการทางระบบประสาทใหม่ ควรใช้ถุงยางหรือหลีกเลี่ยงเพศสัมพันธ์ที่เสี่ยงจนกว่าจะเปลี่ยนไปใช้วิธีคุมกำเนิดที่เหมาะสม
หากมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ได้ป้องกันในช่วงที่การคุมกำเนิดอาจไม่เพียงพอ ควรประเมินความจำเป็นของ Emergency Contraception ตามช่วงเวลาที่เกิดเหตุ
ถ้าเป็น Migraine with Aura อยู่แล้วแต่กินยาคุมฮอร์โมนรวมมานานโดยไม่มีปัญหา ต้องหยุดไหม?
ควรทบทวนวิธีคุมกำเนิด แม้ว่าจะใช้มานานและไม่เคยเกิด stroke
ข้อแนะนำของ CDC และ ACOG ยังคงระบุว่า Migraine with Aura เป็นภาวะที่ไม่ควรใช้ Combined Hormonal Contraception เพราะการไม่มีเหตุการณ์ผิดปกติในอดีตไม่ได้ทำให้ความเสี่ยงหายไป.
เป้าหมายคือเปลี่ยนไปใช้วิธีที่ยังคุมกำเนิดได้ดีแต่หลีกเลี่ยง Estrogen เพื่อลดปัจจัยเสี่ยงที่สามารถหลีกเลี่ยงได้
FAQ
ปวดหัวหลังเริ่มยาคุม 1 เดือนต้องหยุดทันทีไหม?
ไม่จำเป็นทุกคน หากเป็นปวดหัวทั่วไปและไม่มี Aura หรืออาการทางระบบประสาท อาจติดตามอาการได้ แต่หากปวดมากขึ้นชัดเจนหรือเปลี่ยนรูปแบบควรประเมิน
Migraine without Aura กินยาคุมฮอร์โมนรวมได้ไหม?
อาจใช้ได้ในบางคน โดย CDC จัดเป็น Category 2 หากไม่มีปัจจัยเสี่ยง stroke อื่นร่วมด้วย แต่ต้องประเมินอายุ การสูบบุหรี่ ความดัน และโรคร่วม
Migraine with Aura ต้องหยุดยาคุม Estrogen ไหม?
ควรหลีกเลี่ยง Combined Hormonal Contraception เพราะ CDC จัดเป็น Category 4 และแนะนำให้เปลี่ยนไปใช้วิธีที่ไม่มี Estrogen
เห็นแสงกระพริบก่อนปวดหัวทุกครั้งถือว่าเป็น Aura ไหม?
อาจเป็นได้ แต่ต้องแยกจากอาการทางตาอื่น Aura มักเป็น focal neurologic symptom เช่น เห็นเส้นซิกแซก จุดบอด หรือแสงกระพริบที่เกิดชั่วคราวก่อนหรือร่วมกับไมเกรน ควรให้ผู้เชี่ยวชาญช่วยยืนยันหากไม่แน่ใจ
ปวดหัวเฉพาะช่วงเม็ดแป้งทำอย่างไร?
อาจสัมพันธ์กับ Estrogen withdrawal ใน hormone-free interval หากไม่มี Aura อาจพิจารณา extended หรือ continuous regimen ซึ่ง FSRH ระบุว่าสามารถช่วยลด headache ที่สัมพันธ์กับช่วงเว้นฮอร์โมนได้
ศึกษาข้อมูลเพิ่มเติม
สรุป
อาการปวดหัวหลังเริ่มยาคุมไม่ได้หมายความว่าต้องหยุดยาทุกคน สิ่งสำคัญที่สุดคือแยกให้ได้ว่าเป็นปวดหัวทั่วไป Migraine without Aura หรือ Migraine with Aura
หากเป็นปวดหัวทั่วไปหรือ Migraine without Aura และไม่มีปัจจัยเสี่ยงหลอดเลือดอื่น ผู้ใช้บางคนยังสามารถใช้ Combined Hormonal Contraception ต่อได้ โดยติดตามอาการและประเมินปัจจัยร่วม เช่น อายุ ความดันโลหิตและการสูบบุหรี่
แต่หากเป็น Migraine with Aura หรือเกิด Aura ใหม่หลังเริ่มยาคุมที่มี Estrogen ควรหยุดใช้และประเมินเพื่อเปลี่ยนไปใช้วิธีที่ไม่มี Estrogen เช่น Progestin-only contraception หรือ IUD เพราะ CDC จัด Migraine with Aura ร่วมกับ CHC เป็น Category 4
อีกกรณีหนึ่งที่พบได้คือปวดหัวเฉพาะช่วงเม็ดแป้งหรือช่วงเว้นฮอร์โมน ซึ่งอาจเกิดจาก Estrogen withdrawal และอาจดีขึ้นได้ด้วยการปรับเป็น extended หรือ continuous regimen ในผู้ที่ไม่มีข้อห้าม
ดังนั้นหลักจำง่ายคือ “ปวดหัวไม่เท่ากับต้องหยุดทุกคน แต่ Migraine with Aura ไม่ควรใช้ยาคุมที่มี Estrogen”
บทความที่เกี่ยวข้อง
References
Centers for Disease Control and Prevention. U.S. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use, 2024.
https://www.cdc.gov/contraception/hcp/usspr/classifications-mec-contraception.html
Centers for Disease Control and Prevention. Classifications for Combined Hormonal Contraceptives.
https://www.cdc.gov/contraception/hcp/usmec/combined-hormonal-contraceptives.html
Faculty of Sexual & Reproductive Healthcare. FSRH Guideline: Combined Hormonal Contraception.
https://www.fsrh.org/Common/Uploaded%20files/documents/fsrh-guideline-combined-hormonal-contraception-october-2023.pdf
World Health Organization. Family Planning: A Global Handbook for Providers.
https://www.who.int/publications/i/item/9780999203705
American College of Obstetricians and Gynecologists. Combined Hormonal Birth Control: Pill, Patch, and Ring.
https://www.acog.org/womens-health/faqs/combined-hormonal-birth-control-pill-patch-ring
หมายเหตุสำคัญ
บทความนี้เน้น Combined Hormonal Contraception ที่มี Estrogen เป็นหลัก คำว่า “ยาคุม” อาจหมายถึงยาคุมฮอร์โมนรวม ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว แผ่นแปะ หรือวงแหวนคุมกำเนิด ซึ่งมีความเสี่ยงเรื่องไมเกรนและ stroke แตกต่างกัน
ผู้ที่เกิด New-onset Migraine, Aura ใหม่ หรือมีอาการทางระบบประสาท เช่น ชา อ่อนแรง พูดผิดปกติ หรือการมองเห็นเปลี่ยนแปลง ควรได้รับการประเมิน ไม่ควรเพิ่ม ลด หรือเปลี่ยนชนิดยาคุมด้วยตนเองโดยไม่ดูความเสี่ยงด้านหลอดเลือดและความต่อเนื่องของการคุมกำเนิด
เรียบเรียงโดย: www.chulalakpharmacy.com
No results found.
ยังไม่มีบัญชี