ครีมผสมสเตียรอยด์ทำให้กลากดูดีขึ้นแต่เชื้อราลุกลามได้อย่างไร? รู้จัก Tinea Incognito
ผื่นกลากที่ทาครีมสเตียรอยด์อาจดูแดงน้อยลง คันลดลง และเหมือนดีขึ้นอย่างรวดเร็ว แต่สเตียรอยด์ไม่ได้กำจัดเชื้อรา กลับกดการอักเสบและการตอบสนองของผิวต่อเชื้อ ทำให้เชื้อสามารถขยายพื้นที่ต่อไปได้โดยที่รูปลักษณ์ของผื่นไม่เหมือนกลากแบบเดิม ภาวะนี้เรียกว่า Tinea Incognito หรือ steroid-modified tinea ซึ่งอาจทำให้วินิจฉัยช้าและรักษายากขึ้น
Tinea Incognito คือการติดเชื้อรากลากที่ลักษณะผื่นถูกเปลี่ยนไปหลังใช้ยาที่กดการอักเสบ โดยเฉพาะครีมสเตียรอยด์ ผู้ใช้ยาอาจรู้สึกว่าผื่นดีขึ้นในช่วงแรก เพราะอาการแดง คัน และการอักเสบลดลง แต่ เชื้อรายังไม่ได้ถูกกำจัดและอาจค่อย ๆ ลุกลามออกไปกว้างขึ้น เมื่อหยุดสเตียรอยด์ อาการมักกลับมาแดงหรือคันมากขึ้น จนนำไปสู่การทาซ้ำและเกิดวงจรที่ทำให้เชื้อราลุกลามต่อเนื่องได้
Tinea Incognito คืออะไร?
Tinea Incognito หมายถึงการติดเชื้อรากลุ่ม dermatophyte หรือกลาก ซึ่งรูปลักษณ์ของผื่นถูกเปลี่ยนจากลักษณะปกติหลังได้รับการรักษาที่ไม่เหมาะสม โดยสาเหตุที่พบบ่อยคือการใช้ครีมสเตียรอยด์ทาบริเวณที่เป็นเชื้อรา ภาวะนี้จึงเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า steroid-modified tinea หรือ corticosteroid-modified dermatophytosis
กลากแบบทั่วไปมักมีผื่นเป็นวง ขอบค่อนข้างชัดและอาจนูน มีขุยบริเวณขอบ และมีแนวโน้มขยายออกด้านนอก แต่เมื่อใช้สเตียรอยด์ ลักษณะเหล่านี้อาจถูกกดลง ทำให้ผื่นดูแบนขึ้น ขุยน้อยลง ขอบไม่ชัด และเริ่มดูคล้ายผื่นผิวหนังอักเสบชนิดอื่น จึงทำให้ทั้งผู้ป่วยและผู้รักษาอาจไม่ทันสงสัยว่าเป็นเชื้อรา
ทำไมทาครีมสเตียรอยด์แล้วผื่นดูดีขึ้นเร็ว?
สเตียรอยด์มีฤทธิ์ลดการอักเสบ จึงช่วยลดอาการแดง บวม และคันได้อย่างรวดเร็ว อาการที่ดีขึ้นนี้เกิดจากการกดปฏิกิริยาการอักเสบของผิว ไม่ใช่จากการกำจัดเชื้อรา
จึงเกิดสถานการณ์ที่ดูขัดแย้งกัน คือ คนไข้รู้สึกดีขึ้น แต่เชื้อราอาจยังคงอยู่หรือกำลังลุกลาม โดยเฉพาะเมื่อทาครีมต่อเนื่องหรือใช้ครีมที่มีสเตียรอยด์ผสมอยู่โดยไม่ทราบว่าเป็นกลาก
CDC ระบุว่าสเตียรอยด์สามารถลดความสามารถของผิวในการต่อสู้กับเชื้อรา ทำให้กลากขยายพื้นที่มากขึ้น และยังสามารถเปลี่ยนรูปลักษณ์ของผื่นจนทำให้วินิจฉัยยากขึ้นในภายหลัง
ทำไมเชื้อรากลับลุกลามทั้งที่ผื่นแดงน้อยลง?
ในการติดเชื้อราตามปกติ ระบบภูมิคุ้มกันของผิวจะตอบสนองต่อเชื้อและทำให้เกิดการอักเสบ เช่น แดง คัน และมีขุย สเตียรอยด์จะกดการตอบสนองนี้ จึงทำให้อาการภายนอกลดลง แต่เชื้อราที่อยู่ในชั้นผิวยังคงมีโอกาสเจริญและกระจายได้
กล่าวง่าย ๆ คือ สเตียรอยด์ช่วย “ปิดเสียงสัญญาณเตือน” ของผิว แต่ไม่ได้กำจัดต้นเหตุที่เป็นเชื้อรา ดังนั้นผื่นอาจดูสงบลงในขณะที่พื้นที่ติดเชื้อกำลังค่อย ๆ กว้างขึ้น
CDC จึงแนะนำว่า ไม่ควรใช้ครีมสเตียรอยด์กับกลาก หรือกับผื่นที่ยังไม่แน่ใจว่าเป็นกลากหรือไม่ เพราะอาจทำให้อาการแย่ลงและทำให้การวินิจฉัยยากขึ้น
Tinea Incognito ต่างจากกลากธรรมดาอย่างไร?
หลังจากใช้สเตียรอยด์ กลากอาจไม่แสดงลักษณะวงแดงขอบชัดเหมือนเดิม DermNet ระบุว่า Tinea Incognito มักมีขอบผื่นนูนน้อยกว่า ขุยน้อยลง แต่มีพื้นที่กว้างขึ้น และบางรายอาจมีตุ่มหรือตุ่มหนองร่วมด้วย
จึงอาจพบผื่นที่ดูคล้ายผื่นแพ้ ผื่นผิวหนังอักเสบ หรือโรคผิวหนังอื่นแทนที่จะเหมือนเชื้อราอย่างชัดเจน
ลักษณะที่ควรนึกถึง Tinea Incognito ได้แก่ ผื่นที่เคยดีขึ้นชั่วคราวหลังใช้สเตียรอยด์ แต่กลับมาเป็นซ้ำเมื่อหยุดยา ผื่นขยายพื้นที่มากขึ้นเรื่อย ๆ ขอบไม่ชัดเหมือนกลากทั่วไป หรือมีประวัติใช้ครีมผสมสเตียรอยด์เป็นเวลานาน
ทำไมบางคนยิ่งหยุดสเตียรอยด์ยิ่งรู้สึกว่าผื่นแย่ลง?
เมื่อใช้สเตียรอยด์อยู่ การอักเสบจะถูกกดไว้ เมื่อหยุดยา ผิวจึงอาจกลับมาแดง คัน หรืออักเสบมากขึ้น ทำให้ผู้ใช้เข้าใจว่าครีมเดิมช่วยรักษาโรคได้ดี และกลับไปใช้ซ้ำ
DermNet อธิบายว่า วงจรดังกล่าวเป็นลักษณะที่พบได้ใน Tinea Incognito คือ ทาสเตียรอยด์แล้วอาการระคายเคืองลดลง เมื่อหยุดยาความคันกลับมา จึงทาซ้ำ และยิ่งใช้สเตียรอยด์ต่อเนื่อง เชื้อราก็ยิ่งมีโอกาสขยายตัวและลักษณะผื่นยิ่งไม่เหมือนกลากเดิม
ครีมผสมยาฆ่าเชื้อรากับสเตียรอยด์ใช้ได้หรือไม่?
การมีตัวยาฆ่าเชื้อราอยู่ในครีมไม่ได้หมายความว่าครีมผสมสเตียรอยด์เหมาะกับการใช้รักษากลากด้วยตนเองทุกกรณี ปัจจุบัน CDC แนะนำหลีกเลี่ยงการซื้อครีมยาฆ่าเชื้อราที่มี corticosteroid ผสมเพื่อใช้เอง เนื่องจากสเตียรอยด์อาจทำให้การติดเชื้อราที่ผิวหนังแย่ลงได้
ในประเทศไทย กรมการแพทย์และสถาบันโรคผิวหนังยังระบุว่าการใช้ยาผิดวิธี รวมถึง ยาทาที่มีสเตียรอยด์ร่วมกับยาต้านเชื้อราโดยไม่ได้รับการวินิจฉัยที่เหมาะสม เป็นหนึ่งในปัจจัยที่พบในผู้ป่วยกลากที่มีอาการเรื้อรังหรือลุกลาม
อย่างไรก็ตาม สเตียรอยด์ไม่ได้เป็นยาที่ “ห้ามใช้กับผิวหนังทุกกรณี” เพราะมีบทบาทสำคัญในการรักษาโรคผิวหนังอักเสบหลายชนิด ประเด็นสำคัญคือ ต้องแยกให้ได้ก่อนว่าผื่นเกิดจากการอักเสบหรือเกิดจากเชื้อรา และไม่ควรนำครีมสเตียรอยด์มาใช้กับผื่นที่ยังวินิจฉัยไม่ชัดเจนด้วยตนเอง
ใช้ครีมสเตียรอยด์กับกลากนาน ๆ มีผลอะไรกับผิวบ้าง?
นอกจากทำให้เชื้อราลุกลามแล้ว การใช้สเตียรอยด์ทาผิวเป็นเวลานาน โดยเฉพาะชนิดที่มีความแรงสูงหรือใช้ในบริเวณผิวบาง อาจทำให้เกิดผลต่อผิว เช่น ผิวบาง เส้นเลือดฝอยเห็นชัด รอยแตกลาย หรือเกิดรอยช้ำง่ายขึ้นได้
ดังนั้นหากผื่นต้องใช้สเตียรอยด์ต่อเนื่องหลายสัปดาห์แต่ยังกลับมาเป็นซ้ำหรือขยายพื้นที่ ควรประเมินการวินิจฉัยใหม่ ไม่ควรเพิ่มความแรงของสเตียรอยด์หรือเปลี่ยนครีมผสมไปเรื่อย ๆ โดยไม่ได้ตรวจหาสาเหตุ
Tinea Incognito ตรวจอย่างไร?
การวินิจฉัยอาศัยประวัติ ลักษณะผื่น และการตรวจหาเชื้อรา ในกรณีที่สงสัย แพทย์อาจเก็บขุยผิวหนังมาตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์ เช่น KOH preparation หรือส่งเพาะเชื้อรา
DermNet ระบุว่าการตรวจอาจทำได้ง่ายขึ้นหลังหยุดครีมที่กดการอักเสบไปช่วงหนึ่ง เพราะขุยและองค์ประกอบของเชื้อราอาจเห็นชัดขึ้น ขณะที่ข้อมูลจาก CDC ก็สนับสนุนการตรวจเพื่อยืนยันเชื้อราในรายที่ลักษณะไม่ชัดเจน เนื่องจากกลากสามารถมีรูปลักษณ์คล้ายโรคผิวหนังชนิดอื่นได้
ถ้าสงสัยว่าเป็น Tinea Incognito ควรทำอย่างไร?
หลักการสำคัญคือหยุดการใช้ยาที่ทำให้รูปลักษณ์ของเชื้อราถูกบดบังและให้การรักษาด้วยยาต้านเชื้อราที่เหมาะสม อย่างไรก็ตาม ไม่ควรหยุดหรือปรับยาที่แพทย์สั่งเองโดยเฉพาะในผู้ที่ใช้สเตียรอยด์กับโรคผิวหนังอื่นหรือใช้ยาเป็นเวลานาน ควรนำยาหรือถ่ายภาพฉลากยาที่ใช้อยู่ไปให้แพทย์หรือเภสัชกรประเมิน
กลากที่มีพื้นที่ไม่มากมักสามารถรักษาด้วยยาต้านเชื้อราทาภายนอกได้ แต่ Tinea Incognito บางรายมีผื่นกว้าง ลุกลาม หรือมีการติดเชื้อลึกมากขึ้นจนแพทย์อาจพิจารณายาต้านเชื้อราชนิดรับประทาน เช่น terbinafine หรือ itraconazole ตามความเหมาะสมของแต่ละราย
การเลือกชนิดยาและระยะเวลารักษาควรสัมพันธ์กับตำแหน่ง ความรุนแรง ความกว้างของผื่น โรคประจำตัว และการตอบสนองต่อการรักษา ไม่ควรซื้อยารับประทานต้านเชื้อรามาใช้เอง
เมื่อไรควรพบแพทย์หรือเภสัชกร?
ควรได้รับการประเมินหากผื่นเป็นวงหรือมีขุยและใช้ครีมแล้วไม่ดีขึ้น ผื่นดีขึ้นชั่วคราวแต่กลับมาเป็นซ้ำเมื่อหยุดยา ผื่นขยายพื้นที่อย่างต่อเนื่อง มีหลายตำแหน่ง มีตุ่มหนอง หรือเคยใช้ครีมสเตียรอยด์หรือครีมผสมกับผื่นดังกล่าว
กรมการแพทย์ระบุว่าผื่นกลากที่ไม่ดีขึ้นหลังการรักษา หรือมีการลุกลามไปหลายตำแหน่ง โดยเฉพาะในผู้ที่เคยได้รับยาทาสเตียรอยด์โดยยังไม่ได้รับการวินิจฉัยเชื้อราอย่างชัดเจน ควรได้รับการประเมินเพิ่มเติมจากบุคลากรทางการแพทย์
Tinea Incognito กับกลากดื้อยาเหมือนกันหรือไม่?
ไม่เหมือนกัน Tinea Incognito หมายถึง กลากที่รูปลักษณ์ถูกเปลี่ยนจากการใช้ยากดการอักเสบ เช่น สเตียรอยด์ ส่วนกลากดื้อยา หมายถึงการติดเชื้อราที่เชื้อมีความไวต่อยาต้านเชื้อราลดลงหรือไม่ตอบสนองต่อยาที่ควรได้ผลตามปกติ
อย่างไรก็ตาม ทั้งสองภาวะสามารถพบร่วมกันได้ และปัญหาการใช้ครีมผสมสเตียรอยด์อย่างไม่เหมาะสมมีส่วนทำให้การวินิจฉัยและการรักษาเชื้อราซับซ้อนขึ้น ปัจจุบัน CDC และกรมการแพทย์ต่างให้ความสำคัญกับเชื้อ dermatophyte บางสายพันธุ์ที่รักษายากหรือดื้อยามากขึ้น
สรุป
ครีมสเตียรอยด์สามารถทำให้ผื่นกลากดูดีขึ้นอย่างรวดเร็ว เพราะลดการอักเสบ แดง และคัน แต่ การที่ผื่นดูดีขึ้นไม่ได้หมายความว่าเชื้อราถูกกำจัด หากเป็นกลากจริง สเตียรอยด์อาจลดความสามารถของผิวในการควบคุมเชื้อ ทำให้เชื้อค่อย ๆ ลุกลามและเปลี่ยนรูปลักษณ์ของผื่นจนไม่เหมือนกลากแบบปกติ ภาวะนี้เรียกว่า Tinea Incognito
หากผื่นดีขึ้นเฉพาะตอนทาครีม แต่กลับมาเป็นซ้ำหลังหยุดยา หรือขยายพื้นที่มากขึ้นเรื่อย ๆ ควรตรวจสอบว่าครีมที่ใช้อยู่มีสเตียรอยด์หรือไม่ และควรได้รับการประเมินว่าเป็นเชื้อราก่อนทายาต่อเนื่อง การวินิจฉัยให้ถูกตั้งแต่ต้นและใช้ยาต้านเชื้อราที่เหมาะสมช่วยลดโอกาสที่ผื่นจะลุกลามและรักษายากขึ้น
FAQ
Tinea Incognito ติดต่อคนอื่นได้หรือไม่?
ได้ เพราะพื้นฐานของโรคยังคงเป็นการติดเชื้อ dermatophyte หรือเชื้อรากลาก ซึ่งสามารถแพร่ผ่านการสัมผัสผิวหนัง สิ่งของที่ปนเปื้อน หรือบางกรณีจากสัตว์สู่คนได้ การใช้สเตียรอยด์เพียงเปลี่ยนรูปลักษณ์ของผื่น แต่ไม่ได้ทำให้เชื้อหมดไป
ถ้าครีมมีทั้งยาฆ่าเชื้อราและสเตียรอยด์ แปลว่าใช้กับกลากได้หรือไม่?
ไม่ควรสรุปเช่นนั้น ครีมผสมสเตียรอยด์อาจทำให้การอักเสบลดลงแต่สามารถทำให้เชื้อราลุกลามหรือรูปลักษณ์เปลี่ยนไปได้ จึงควรใช้เมื่อมีข้อบ่งใช้และคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์ ไม่ควรเลือกใช้เองเพียงเพราะระบุว่ามียาฆ่าเชื้อราผสมอยู่
กลากที่ทาสเตียรอยด์แล้วจะรักษาหายได้หรือไม่?
ส่วนใหญ่สามารถรักษาได้เมื่อวินิจฉัยถูกและได้รับยาต้านเชื้อราที่เหมาะสม แต่หากผื่นลุกลามกว้าง มีการติดเชื้อลึก หรือเป็นมานาน อาจต้องใช้เวลารักษามากกว่ากลากทั่วไป และบางรายอาจต้องใช้ยารับประทาน
หยุดสเตียรอยด์แล้วผื่นแดงขึ้น แปลว่ายาเดิมจำเป็นหรือไม่?
ไม่เสมอไป ใน Tinea Incognito เมื่อฤทธิ์กดการอักเสบของสเตียรอยด์หมดลง ผื่นอาจแดงและคันขึ้นชั่วคราวได้ จึงควรประเมินว่ามีเชื้อราหรือไม่ แทนการกลับไปทาสเตียรอยด์ซ้ำโดยอัตโนมัติ
สามารถดูจากรูปอย่างเดียวว่าเป็น Tinea Incognito ได้หรือไม่?
บางรายมีลักษณะที่ชวนสงสัย แต่ไม่ควรวินิจฉัยจากรูปเพียงอย่างเดียว เพราะ Tinea Incognito สามารถคล้ายผื่นผิวหนังอักเสบ โรคสะเก็ดเงิน หรือโรคผิวหนังอื่นได้ การตรวจขุยผิวหนัง เช่น KOH preparation หรือการเพาะเชื้อ สามารถช่วยยืนยันการวินิจฉัยได้
ศึกษาข้อมูลเพิ่มเติม
เรียบเรียงโดย: ร้านขายยาจุฬาลักษณ์เภสัช
References
No results found.
ยังไม่มีบัญชี