ริดสีดวงคัน แสบ บวม ใช้ยาทา ยาเหน็บ หรือยากินต่างกันอย่างไร

ริดสีดวงคัน แสบ บวม ใช้ยาทา ยาเหน็บ หรือยากินต่างกันอย่างไร

ริดสีดวงคัน แสบ บวม ควรใช้ยาทา ยาเหน็บ หรือยากิน? เข้าใจบทบาทของยาแต่ละแบบ ริดสีดวงภายนอกและภายในต่างกันอย่างไร และเมื่อไรยาอาจไม่พอ

เป็นริดสีดวงแล้วมีทั้งคัน แสบ บวม หรือรู้สึกมีก้อนบริเวณปากทวาร พอไปดูยาก็พบหลายแบบ ทั้งยาทา ยาเหน็บ และยารับประทาน จึงเกิดคำถามว่า “ต้องใช้แบบไหน?”

คำตอบสั้น ๆ คือ ยาทาเหมาะกับอาการบริเวณภายนอกและรอบปากทวาร ยาเหน็บออกฤทธิ์บริเวณช่องทวารและใช้กับอาการของริดสีดวงภายในบางกรณี ส่วนยากินมีบทบาทแตกต่างตามชนิดยา เช่น บรรเทาปวด ทำให้อุจจาระนิ่ม หรือใช้เป็นยากลุ่มอื่นตามการประเมิน

แต่ไม่มีรูปแบบใดที่เหมาะกับริดสีดวงทุกคน

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) – Treatment of Hemorrhoids ระบุว่า hemorrhoid creams, ointments และ suppositories สามารถช่วยบรรเทา mild pain, swelling และ itching ได้ชั่วคราว โดยมักแนะนำผลิตภัณฑ์ OTC ระยะสั้นประมาณ 1 สัปดาห์ และควรพบแพทย์หากอาการไม่ดีขึ้น

ดังนั้น ควรเลือกยาให้ตรงกับ ตำแหน่ง + อาการ + ระยะของริดสีดวง ไม่ใช่คิดว่า “ยากินต้องแรงกว่ายาทา”

ก่อนเลือกยา ต้องรู้ก่อนว่าเป็นริดสีดวงภายในหรือภายนอก

ริดสีดวงภายนอก อยู่ใต้ผิวหนังบริเวณรอบปากทวาร จึงมักทำให้คัน บวม ระคายเคือง ปวด หรือคลำได้ก้อน ถ้ามีลิ่มเลือดอุดตันอาจเกิดก้อนแข็งและปวดมากอย่างรวดเร็ว

ส่วน ริดสีดวงภายใน อยู่ในช่องทวารและไส้ตรงส่วนล่าง อาการเด่นคือเลือดสดหลังถ่าย และในระยะมากขึ้นอาจมีก้อนยื่นออกมา ริดสีดวงภายในมักไม่เจ็บมากหากไม่มี complication

ดังนั้น อาการ คัน แสบ และก้อนบริเวณด้านนอก กับ เลือดสดหรือก้อนยื่นจากด้านใน อาจต้องใช้แนวทางแตกต่างกัน

ยาทาช่วยอะไร?

ยาทาหรือ ointment ใช้บริเวณรอบปากทวาร จึงเหมาะกับอาการเฉพาะที่ เช่น คัน แสบ ระคายเคือง บวมเล็กน้อย หรือปวดจาก external hemorrhoids บางกรณี

Mayo Clinic – Hemorrhoids: Diagnosis and Treatment ระบุว่าผลิตภัณฑ์ OTC อาจมีส่วนประกอบ เช่น hydrocortisone, witch hazel หรือ local anesthetic เพื่อช่วยลดอาการปวดและคันชั่วคราว

ดังนั้น หน้าที่หลักของยาทาคือ Symptom Relief ไม่ใช่ทำให้ริดสีดวงทุกระยะหายขาด

ถ้ามีก้อนยื่นออกมา ทายาแล้วก้อนจะหายเข้าไปไหม?

อาจช่วยลดบวมและระคายเคือง แต่ถ้าก้อนเป็น prolapsed internal hemorrhoid ระยะมาก ยาทาไม่สามารถแก้โครงสร้างของเนื้อเยื่อที่ยื่นออกมาได้ทั้งหมด

NIDDK ระบุว่า severe prolapsed หรือ bleeding internal hemorrhoids บางรายต้องใช้หัตถการหรือการรักษาทางการแพทย์เพิ่มเติม

ดังนั้น ถ้ามีก้อนยื่น ต้องดันกลับ หรือดันกลับไม่ได้ ไม่ควรคาดหวังว่ายาทาเพียงอย่างเดียวจะทำให้หาย

ยาทาที่มี Hydrocortisone ใช้ได้นานไหม?

ควรใช้ระยะสั้นตามฉลากหรือคำแนะนำ

Mayo Clinic เตือนว่า hydrocortisone สามารถทำให้ผิวบางได้หากใช้ต่อเนื่องนานเกินประมาณหนึ่งสัปดาห์ และควรถามบุคลากรทางการแพทย์เรื่องระยะเวลาที่เหมาะสม

ดังนั้น ไม่ควรใช้ครีม steroid บริเวณทวารต่อเนื่องเป็นเดือนเพราะรู้สึกว่าช่วยลดคันดี

หากคันไม่หาย ควรตรวจด้วยว่าอาการอาจมาจากผิวหนังอักเสบ เชื้อรา พยาธิ การแพ้ผลิตภัณฑ์ หรือโรคอื่น ไม่ใช่ริดสีดวงอย่างเดียว

แล้วยาเหน็บช่วยอะไร?

ยาเหน็บถูกใส่เข้าไปใน rectum จึงออกฤทธิ์บริเวณช่องทวารมากกว่ายาทาภายนอก มักถูกใช้เพื่อบรรเทาอาการของ internal hemorrhoids บางกรณี

NIDDK ระบุว่า suppositories เป็นหนึ่งใน OTC options ที่สามารถช่วยบรรเทา mild pain, swelling และ itching ของ hemorrhoids ได้

แต่ต้องเข้าใจว่า เหน็บยา ≠ ทำให้ริดสีดวงภายในทุกระยะฝ่อหาย โดยเฉพาะก้อนที่ prolapse มาก

ถ้ามีริดสีดวงภายนอกอย่างเดียว ใช้ยาเหน็บจำเป็นไหม?

อาจไม่ได้ตรงกับตำแหน่งอาการเท่ายาทา

หากปัญหาหลักคือก้อนบวมรอบปากทวาร คัน และแสบด้านนอก ยาที่ออกฤทธิ์ด้านนอกย่อมตรงกับบริเวณมากกว่า

แต่คนหนึ่งสามารถมีริดสีดวงทั้งภายในและภายนอกพร้อมกันได้ จึงควรประเมินอาการทั้งหมด

ยากินสำหรับริดสีดวงมีอะไรบ้าง?

คำว่า “ยากินริดสีดวง” ครอบคลุมหลายกลุ่ม และแต่ละกลุ่มทำหน้าที่ต่างกัน

ตัวอย่างที่สำคัญคือ ยาบรรเทาปวด ใช้ลด discomfort ชั่วคราว ส่วน Fiber Supplement หรือ Stool Softener ช่วยทำให้อุจจาระนิ่ม ลดการเบ่ง และอาจมียากลุ่มอื่นตามประเทศและแนวทางการรักษา

NIDDK ให้ความสำคัญอย่างมากกับ อาหารใยสูง + stool softener/fiber supplement + น้ำ + ลดการเบ่ง เพราะการทำให้อุจจาระผ่านง่ายช่วยลดแรงกระตุ้นที่ทำให้ริดสีดวงกำเริบ

ถ้าอยากให้ริดสีดวงดีขึ้น ยาทำให้อุจจาระนิ่มสำคัญไหม?

สำคัญมาก

หลายคนใช้ครีมครบทุกตัว แต่ยังถ่ายแข็ง เบ่งทุกวัน และนั่งห้องน้ำนาน อาการจึงกลับมาเรื่อย ๆ

NIDDK แนะนำว่าแกนสำคัญของการรักษาที่บ้านคือ

• เพิ่ม fiber
• ใช้ stool softener หรือ fiber supplement เมื่อเหมาะสม
• ดื่มน้ำตามคำแนะนำ
• ไม่เบ่ง
• ไม่นั่งโถนาน

เพราะสิ่งเหล่านี้ลดแรงดันต่อบริเวณริดสีดวง

ดังนั้น บางครั้งสิ่งที่สำคัญที่สุดอาจไม่ใช่ครีมที่ทาบริเวณก้อน แต่คือ การแก้อุจจาระแข็ง

แล้ว Diosmin หรือยากลุ่ม flavonoid มีบทบาทอย่างไร?

ในบางประเทศมีการใช้ยากลุ่ม phlebotonic/flavonoid เพื่อช่วยลดอาการของ hemorrhoidal disease เช่น bleeding หรืออาการเฉียบพลันบางอย่าง

แต่ประสิทธิภาพและผลิตภัณฑ์แตกต่างกัน และไม่ควรใช้แนวคิดว่าเป็นยา “ทำให้ก้อนริดสีดวงทุกระยะหาย”

โดยเฉพาะริดสีดวงที่ prolapse มาก ยาไม่สามารถแทนหัตถการที่จำเป็นได้

ดังนั้น การเลือกยากินควรดู อาการหลักและระยะของโรค ไม่ใช่เลือกเพราะเป็นยาริดสีดวงแบบรับประทาน

ถ้าปวดมาก ใช้ยาแก้ปวดกินได้ไหม?

ใช้ได้บางชนิดตามสุขภาพของผู้ป่วย

Mayo Clinic ระบุว่ายาแก้ปวดรับประทานสามารถช่วยลด discomfort ได้ชั่วคราว

แต่ถ้าปวดมากอย่างฉับพลันและคลำได้ ก้อนแข็ง บวม เจ็บมากบริเวณปากทวาร ควรคิดถึง Thrombosed External Hemorrhoid ไม่ควรเพียงกินยาแก้ปวดต่อหลายวัน

Mayo Clinic ระบุว่าหากมีลิ่มเลือดใน external hemorrhoid การนำลิ่มเลือดออกอาจให้ผลดีที่สุดเมื่อทำภายในประมาณ 72 ชั่วโมงหลังเริ่มเกิดลิ่มเลือด

คันมากแปลว่าริดสีดวงรุนแรงไหม?

ไม่จำเป็น

อาการคันอาจเกิดจาก

• ความชื้น
• น้ำมูกหรือเมือกจาก prolapsed hemorrhoid
• การเช็ดถูมาก
• dermatitis
• ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาด
• เชื้อรา
• สาเหตุอื่นบริเวณผิวรอบทวาร

ดังนั้น ถ้าคันเป็นอาการหลัก แต่ไม่มีก้อนหรือเลือด ควรระวังการสรุปว่าเป็นริดสีดวงโดยอัตโนมัติ

ถ้ามีเลือดสด ควรใช้ยาเหน็บไปก่อนหรือควรตรวจ?

ถ้ามีเลือดสดจากริดสีดวงจริง ยาอาจช่วยบรรเทาอาการบางส่วน

แต่ เลือดออกทางทวารไม่ได้เกิดจากริดสีดวงทุกครั้ง

หากเป็นเลือดออกครั้งแรก เลือดออกซ้ำ หรือไม่เคยได้รับการวินิจฉัย ควรได้รับการประเมินหาสาเหตุ โดยเฉพาะหากมี

• การขับถ่ายเปลี่ยน
• น้ำหนักลด
• ซีด
• ปวดท้อง
• อุจจาระดำ
• ประวัติครอบครัวโรคลำไส้ใหญ่

ใช้ยาทาหรือยาเหน็บนานแค่ไหน ถ้าไม่ดีขึ้นควรทำอย่างไร?

NIDDK ระบุว่าแพทย์มักแนะนำ OTC hemorrhoid products ประมาณ 1 สัปดาห์ และควรพบแพทย์หากอาการไม่ดีขึ้นหลัง 1 สัปดาห์ หรือเกิดผลข้างเคียง เช่น ผิวรอบทวารแห้งหรือเป็นผื่น

Mayo Clinic ก็ให้กรอบคล้ายกันว่า hemorrhoid symptoms ที่ไม่รุนแรงมักดีขึ้นภายในประมาณหนึ่งสัปดาห์ของ home treatment และควรพบแพทย์ถ้าไม่ดีขึ้น

ดังนั้น ไม่ควรใช้ครีมหรือยาเหน็บเดิมต่อไปหลายเดือนโดยไม่ประเมิน

อาการแบบไหนไม่ควรรอใช้ยาครบ 7 วัน?

ควรได้รับการประเมินเร็วขึ้นหากมี เลือดออกมาก ปวดมากผิดปกติ ก้อนแข็งบวมเกิดขึ้นเร็ว มีไข้หรือหนอง หน้ามืดหรืออ่อนแรงจากเลือดออก หรือก้อนยื่นออกมาแล้วดันกลับไม่ได้

เพราะอาจต้องใช้การรักษาอื่นมากกว่ายาบรรเทาอาการ

ถ้ายาไม่พอ มีวิธีรักษาอะไรต่อ?

สำหรับ internal hemorrhoids ที่มีเลือดออกหรือ prolapse และไม่ตอบสนองต่อการรักษาเบื้องต้น แพทย์สามารถพิจารณาหัตถการ เช่น Rubber Band Ligation

NIDDK ระบุว่า rubber band ligation ใช้รักษา bleeding หรือ prolapsing internal hemorrhoids และเป็นหัตถการที่ต้องทำโดยแพทย์

นอกจากนี้ยังมีหัตถการและการผ่าตัดรูปแบบอื่นตามระยะและความรุนแรง

ดังนั้น ไปพบแพทย์ไม่ได้แปลว่าจะต้องผ่าตัดทุกคน

สรุป

ถ้ามีริดสีดวงแล้วสงสัยว่ายาทา ยาเหน็บ และยากินต่างกันอย่างไร ให้จำง่าย ๆ ว่า ยาทา เหมาะกับการบรรเทาคัน แสบ บวม หรือปวดบริเวณด้านนอก

ยาเหน็บ ออกฤทธิ์ภายในช่องทวาร จึงเหมาะกับอาการของ internal hemorrhoids บางกรณี

ส่วน ยากิน ไม่ได้มีหน้าที่เดียว บางชนิดใช้ลดปวด บางชนิดช่วยทำให้อุจจาระนิ่ม และบางกลุ่มอาจใช้ตามการประเมินของผู้รักษา

แต่หัวใจของริดสีดวงจำนวนมากยังคงเป็น ทำให้อุจจาระนิ่ม + ลดการเบ่ง + ไม่ใช้เวลานั่งห้องน้ำนาน

NIDDK ระบุว่า creams, ointments และ suppositories ช่วยบรรเทา mild pain, swelling และ itching ได้ แต่หากใช้ประมาณ 1 สัปดาห์แล้วยังไม่ดีขึ้น ควรพบแพทย์

ดังนั้น อย่าเลือกยาจากคำว่า “ตัวไหนแรงที่สุด” แต่ควรถามว่า “อาการของเราอยู่ตรงไหน และยาตัวนี้กำลังแก้อะไร?”

หมายเหตุสำคัญ

อาการคัน ปวด ก้อน และเลือดออกทางทวารมีสาเหตุได้หลายชนิด ไม่ควรสรุปว่าเป็นริดสีดวงทุกครั้ง

หากมีเลือดออกมาก ปวดรุนแรง ไข้ หนอง ก้อนบวมแข็งอย่างรวดเร็ว หรือรักษาเองแล้วไม่ดีขึ้นประมาณ 1 สัปดาห์ ควรได้รับการประเมิน

เรียบเรียงโดย: www.chulalakpharmacy.com

References

1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Treatment of Hemorrhoids.
2. Mayo Clinic. Hemorrhoids – Diagnosis and Treatment.