อาหารเป็นพิษมีอาการอย่างไร? แบบไหนดูแลเองได้ แบบไหนควรไปโรงพยาบาล
อาหารเป็นพิษมักมีคลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ถ่ายเหลว และมีไข้ บางรายดูแลเองได้ด้วยการทดแทนน้ำและเกลือแร่ แต่หากถ่ายเป็นเลือด อาเจียนจนดื่มไม่ได้ ปัสสาวะน้อย เวียนศีรษะ ซึม หรือปวดท้องรุนแรง ควรพบแพทย์
กินอาหารมื้อหนึ่งไปไม่กี่ชั่วโมงหรือไม่กี่วัน แล้วเริ่มรู้สึก
คลื่นไส้
ปวดบิดท้อง
อาเจียน
หรือ
ถ่ายเป็นน้ำหลายครั้ง
หลายคนจะคิดทันทีว่า
“น่าจะอาหารเป็นพิษ”
คำถามต่อมาคือ
“ต้องไปโรงพยาบาลไหม?”
หรือ
“ซื้อยาแล้วนอนพักที่บ้านได้หรือเปล่า?”
คำตอบคือ อาหารเป็นพิษส่วนใหญ่มีอาการไม่รุนแรงและสามารถดีขึ้นเองได้ แต่บางกรณีอาจทำให้เกิด ภาวะขาดน้ำรุนแรง การติดเชื้อที่มีภาวะแทรกซ้อน หรืออาการจากสารพิษบางชนิด ซึ่งต้องได้รับการรักษาอย่างเร่งด่วน
NIDDK ระบุว่าอาการที่พบบ่อยของ food poisoning ได้แก่ ท้องเสียหรือถ่ายเป็นเลือด อาเจียน ปวดท้อง ไข้ และปวดศีรษะ โดยอาการมีตั้งแต่เล็กน้อยจนถึงรุนแรง และอาจเป็นเพียงไม่กี่ชั่วโมงหรือหลายวัน. (NIDDK)
สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า
“ถ่ายกี่ครั้ง?”
แต่ต้องดูพร้อมกันว่า
ยังดื่มน้ำได้หรือไม่ มีเลือดในอุจจาระหรือไม่ เริ่มขาดน้ำหรือยัง และมีสัญญาณอันตรายอื่นร่วมด้วยหรือไม่
อาหารเป็นพิษคืออะไร?
อาหารเป็นพิษ หรือ Food Poisoning / Foodborne Illness คือความเจ็บป่วยที่เกิดหลังรับประทานอาหารหรือเครื่องดื่มที่ปนเปื้อน
สาเหตุอาจมาจาก
แบคทีเรีย
ไวรัส
ปรสิต
สารพิษจากเชื้อ
หรือ
สารเคมี
WHO ระบุว่าอาหารที่ไม่ปลอดภัยสามารถก่อโรคได้มากกว่า 200 ชนิด ตั้งแต่โรคท้องเสียไปจนถึงโรคที่รุนแรงกว่านั้น และ foodborne disease อาจเกิดจากเชื้อแบคทีเรีย ไวรัส ปรสิต หรือสารเคมีที่ปนเปื้อนในอาหาร. (องค์การอนามัยโลก)
ตัวอย่างเชื้อที่เกี่ยวข้องกับอาหารเป็นพิษ เช่น
Salmonella
Campylobacter
Shiga toxin-producing E. coli หรือ STEC
Norovirus
รวมถึงเชื้อและสารพิษชนิดอื่น
ดังนั้นคำว่า “อาหารเป็นพิษ” จึงไม่ได้หมายถึงโรคจากเชื้อชนิดเดียว
อาหารเป็นพิษมีอาการอย่างไร?
อาการที่พบบ่อยคือ
คลื่นไส้
อาเจียน
ถ่ายเหลว
ปวดหรือบิดท้อง
ไข้
และบางรายอาจมี
ปวดศีรษะ
หรือรู้สึกไม่สบายตัวโดยรวม
NHS ระบุว่าอาการหลักของ food poisoning ได้แก่ nausea/vomiting, diarrhoea, tummy pain, high temperature และ feeling generally unwell. (nhs.uk)
ขณะที่ NIDDK ระบุว่าอาจมีทั้ง
diarrhea หรือ bloody diarrhea
จึงไม่ควรคิดว่าท้องเสียจากอาหารเป็นพิษต้องเป็น “ถ่ายน้ำธรรมดา” เท่านั้น. (NIDDK)
หลังรับประทานอาหารกี่ชั่วโมงถึงเริ่มมีอาการ?
ไม่มีตัวเลขเดียวสำหรับทุกคน
เพราะขึ้นกับว่าเกิดจากเชื้อหรือสารพิษชนิดใด
NHS ระบุว่าอาการมักเริ่ม
ภายในไม่กี่ชั่วโมงหรือไม่กี่วันหลังรับประทานอาหารที่เป็นสาเหตุ
แต่บางครั้งอาจใช้เวลาหลายสัปดาห์ก่อนเริ่มมีอาการ. (nhs.uk)
ดังนั้นการที่
กินอาหารเมื่อคืนแล้วเช้าวันนี้ป่วย
เป็นไปได้
แต่การที่
กินอาหารเมื่อ 2–3 วันก่อนแล้วเพิ่งเริ่มป่วย
ก็ยังเป็นไปได้เช่นกัน
จึงไม่ควรระบุผู้ต้องสงสัยจาก “อาหารมื้อล่าสุด” เพียงมื้อเดียวเสมอไป
อาการแบบไหนมักดูแลเองที่บ้านได้?
โดยทั่วไป หากเป็นผู้ใหญ่สุขภาพแข็งแรงและมีอาการไม่รุนแรง เช่น
ถ่ายเหลวไม่มาก
อาเจียนไม่บ่อย
ยังดื่มน้ำได้
ยังปัสสาวะได้ใกล้เคียงปกติ
ไม่มีเลือดในอุจจาระ
ไม่มีไข้สูงหรือปวดท้องรุนแรง
และอาการกำลังค่อย ๆ ดีขึ้น
มักสามารถเริ่มดูแลที่บ้านได้
NIDDK ระบุว่าอาหารเป็นพิษส่วนใหญ่มักดีขึ้นเองโดยไม่ต้องได้รับการรักษาเฉพาะ และหัวใจสำคัญของการรักษาคือ ทดแทนน้ำและอิเล็กโทรไลต์เพื่อป้องกัน dehydration. (NIDDK)
NHS ก็ระบุว่า food poisoning ส่วนใหญ่ไม่รุนแรงและมักดีขึ้นภายในประมาณ 1 สัปดาห์ สามารถดูแลที่บ้านได้ในหลายกรณี. (nhs.uk)
สิ่งสำคัญที่สุดในการดูแลอาหารเป็นพิษคืออะไร?
คำตอบคือ
ป้องกันภาวะขาดน้ำ
เพราะทั้ง
อาเจียน
และ
ท้องเสีย
ทำให้ร่างกายสูญเสีย
น้ำ
และ
เกลือแร่
NIDDK ระบุว่า dehydration เป็น ภาวะแทรกซ้อนที่พบบ่อยที่สุดของอาหารเป็นพิษ และหากรุนแรงสามารถนำไปสู่ปัญหา เช่น organ damage, shock หรือ coma ได้. (NIDDK)
ดังนั้นในคนที่ยังดื่มได้
ควรเริ่มทดแทนสารน้ำตั้งแต่เนิ่น ๆ
โดยเฉพาะเมื่อถ่ายหรืออาเจียนหลายครั้ง
ควรดื่ม ORS หรือเกลือแร่หรือไม่?
หากมีท้องเสียหรืออาเจียนมาก
ORS หรือ Oral Rehydration Solution มีประโยชน์ในการทดแทนน้ำและอิเล็กโทรไลต์
NIDDK แนะนำให้ผู้สูงอายุ ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง ผู้ที่ท้องเสียรุนแรง หรือมีสัญญาณ dehydration ใช้ oral rehydration solution และในเด็กก็แนะนำ ORS เพื่อทดแทนสารน้ำ. (NIDDK)
หลักสำคัญคือ
ผสมตามปริมาณน้ำที่ระบุบนซองหรือผลิตภัณฑ์
ไม่ควรทำให้เข้มข้นขึ้นเอง
และไม่ควรคิดว่าเครื่องดื่มเกลือแร่สำหรับออกกำลังกายทุกชนิดเท่ากับ ORS
ถ้าอาเจียน ดื่มน้ำอย่างไรไม่ให้อาเจียนซ้ำ?
ถ้ามีคลื่นไส้หรืออาเจียน
ไม่ควรพยายามดื่มแก้วใหญ่รวดเดียว
ให้
จิบทีละน้อย แต่บ่อยครั้ง
NIDDK ระบุว่าถ้าอาเจียน ควรจิบ clear liquids ปริมาณน้อย ๆ เพื่อช่วยทดแทนน้ำ. (NIDDK)
NHS ก็แนะนำให้ดื่มเป็น small sips หากรู้สึกคลื่นไส้. (nhs.uk)
หากจิบแล้วเก็บน้ำไว้ได้
ค่อย ๆ เพิ่มปริมาณตามที่รับไหว
แต่ถ้า
อาเจียนทุกครั้งที่ดื่มจนไม่สามารถเก็บสารน้ำไว้ได้
ถือเป็นสัญญาณที่ควรได้รับการประเมิน
อาหารเป็นพิษควรงดอาหารไหม?
โดยทั่วไป
ไม่จำเป็นต้องอดอาหาร
NIDDK ระบุว่าเมื่อความอยากอาหารกลับมา คนส่วนใหญ่สามารถกลับไปกินอาหารตามปกติได้ แม้ยังมีท้องเสียอยู่ และผู้เชี่ยวชาญส่วนใหญ่ไม่แนะนำการอดอาหารหรือจำกัดอาหารอย่างเคร่งครัดใน diarrhea. (NIDDK)
NHS แนะนำให้รับประทานเมื่อรู้สึกว่าสามารถกินได้ และอาจหลีกเลี่ยงอาหารที่
มัน
หรือ
เผ็ด
ในช่วงที่ยังมีอาการ. (nhs.uk)
หลักจึงเป็น
กินเท่าที่รับไหว แต่ไม่ควรละเลยการดื่มสารน้ำ
น้ำหวาน น้ำอัดลม และน้ำผลไม้เหมาะหรือไม่?
ไม่ใช่ตัวเลือกหลักสำหรับท้องเสีย
NHS แนะนำให้หลีกเลี่ยง
fruit juice
และ
fizzy drinks
เพราะอาจทำให้ diarrhea แย่ลงได้. (nhs.uk)
หากถ่ายหลายครั้งและต้องการทดแทนน้ำกับเกลือแร่
ORS จึงเป็นตัวเลือกที่เหมาะสมกว่า
อาหารเป็นพิษแบบไหนเสี่ยงขาดน้ำ?
ให้ระวังมากขึ้นถ้ามี
ถ่ายเป็นน้ำหลายครั้ง
อาเจียนร่วมด้วย
ดื่มได้น้อย
หรือมีไข้ที่ทำให้สูญเสียน้ำเพิ่ม
อาการ dehydration ในผู้ใหญ่ที่ NIDDK ระบุ ได้แก่
กระหายน้ำมาก
ปากแห้ง
ปัสสาวะน้อยกว่าปกติ
ปัสสาวะสีเข้ม
อ่อนเพลีย
เวียนศีรษะ โดยเฉพาะเมื่อยืน
เป็นลม
รวมถึงตาลึกหรือผิวคืนตัวช้าลงในภาวะที่มากขึ้น. (NIDDK)
ดังนั้นขณะอาหารเป็นพิษ
อย่าดูแต่จำนวนครั้งที่ถ่าย
ควรถามด้วยว่า
“วันนี้ปัสสาวะยังออกดีไหม?”
ปัสสาวะน้อยสำคัญแค่ไหน?
สำคัญมาก
เมื่อร่างกายขาดน้ำ ไตจะลดการขับน้ำออก
จึงทำให้
ปัสสาวะน้อยลง
และ
สีเข้มขึ้น
ถ้าร่วมกับ
ปากแห้ง
กระหายน้ำมาก
เวียนศีรษะ
หรือ
อ่อนเพลียมาก
ควรคิดถึง dehydration มากขึ้น. (NIDDK)
WHO ระบุว่าภาวะขาดน้ำจาก diarrhea เกิดขึ้นเมื่อการสูญเสียน้ำและอิเล็กโทรไลต์ไม่ได้รับการทดแทน และ severe dehydration อาจมีอาการซึม ดื่มไม่ได้ ตาลึก และการคืนตัวของผิวช้ามาก. (องค์การอนามัยโลก)
ถ่ายวันละกี่ครั้งควรไปพบแพทย์?
จำนวนครั้งไม่ได้ตัดสินทุกอย่าง
แต่ NIDDK ระบุว่าในผู้ใหญ่
ถ่ายเหลวตั้งแต่ 6 ครั้งขึ้นไปในหนึ่งวัน
เป็นหนึ่งในสัญญาณที่ควรพบแพทย์ โดยเฉพาะเมื่อมีอาการอื่นร่วมด้วย. (NIDDK)
อย่างไรก็ตาม คนที่ถ่ายเพียง 4–5 ครั้ง
แต่
อาเจียนทุกครั้งที่ดื่ม
เวียนศีรษะ
และ
ปัสสาวะน้อยมาก
อาจต้องได้รับการดูแลเร็วกว่าคนที่ถ่ายมากกว่าแต่ดื่มชดเชยได้ดี
จึงควรดูความรุนแรงโดยรวม
ถ่ายเป็นเลือดถือว่าอันตรายหรือไม่?
ควรได้รับการประเมิน
ถ่ายเป็นเลือดอาจบ่งถึงการติดเชื้อบางชนิดหรือปัญหาทางเดินอาหารอื่น
NIDDK แนะนำให้พบแพทย์ทันทีหากอุจจาระ
มีเลือด
มีหนอง
หรือ
ดำคล้ายยางมะตอย. (NIDDK)
NHS ก็จัด bloody diarrhoea หรือ bleeding from the bottom เป็นเหตุที่ควรขอคำแนะนำทางการแพทย์เร่งด่วน. (nhs.uk)
ดังนั้น
ถ่ายเป็นเลือดไม่ควรรักษาด้วยยาหยุดถ่ายอย่างเดียวแล้วรอดูอาการ
ถ่ายเป็นเลือดหลังอาหารเป็นพิษอาจเกิดจากเชื้ออะไร?
มีหลายสาเหตุ
ตัวอย่างเชื้อแบคทีเรียที่ทำให้ foodborne illness และอาจมีอาการรุนแรง ได้แก่
Shigella
Campylobacter
Salmonella
และ Shiga toxin-producing E. coli หรือ STEC
WHO ระบุว่า Campylobacter, Shigella และ STEC เป็นกลุ่มเชื้อสำคัญของ foodborne disease และสามารถทำให้เกิดอาการ gastrointestinal ที่รุนแรงได้. (องค์การอนามัยโลก)
แต่ไม่ควรพยายามเดาว่าเป็นเชื้ออะไรจาก
สีอุจจาระ
หรือ
อาหารที่กิน
เพียงอย่างเดียว
ในบางกรณีอาจต้องตรวจอุจจาระเพื่อหาสาเหตุ. (NIDDK)
ถ่ายเป็นเลือดใช้ Loperamide ได้ไหม?
ควรระวัง
แม้ยาลดการเคลื่อนไหวของลำไส้ เช่น loperamide จะมีบทบาทในผู้ใหญ่บางรายที่มี acute watery diarrhea
แต่ในกรณีที่มี
เลือดในอุจจาระ
ไข้สูง
หรือสงสัย invasive bacterial infection
ไม่ควรเริ่มยาหยุดถ่ายเองโดยไม่ประเมิน
NIDDK ระบุว่า OTC medicines อย่าง loperamide อาจใช้ได้ในบางกรณีของ food poisoning แต่การเลือกใช้ขึ้นกับลักษณะอาการ. (NIDDK)
ดังนั้นหากถ่ายเป็นเลือด
ควรประเมินสาเหตุก่อน มากกว่าพยายามหยุดการถ่ายทันที
อาหารเป็นพิษต้องกินยาปฏิชีวนะไหม?
ไม่ใช่ทุกกรณี
เพราะอาหารเป็นพิษอาจเกิดจาก
ไวรัส
แบคทีเรีย
ปรสิต
หรือ
สารพิษ
จึงไม่สามารถสรุปได้ว่า
“อาหารเป็นพิษ = ต้องกิน antibiotic”
ยิ่งไปกว่านั้น WHO ระบุว่าการใช้ antimicrobial มากเกินไปหรือไม่ถูกต้องมีส่วนต่อการเกิดและแพร่กระจายของเชื้อดื้อยา. (องค์การอนามัยโลก)
ดังนั้นหากอาการไม่รุนแรง
สิ่งที่สำคัญที่สุดมักเป็น
สารน้ำและการเฝ้าระวัง
ส่วน antibiotic จะใช้เฉพาะบางสถานการณ์ตามเชื้อ ความรุนแรง และปัจจัยของผู้ป่วย
อาเจียนแบบไหนควรไปโรงพยาบาล?
ควรได้รับการประเมินหาก
อาเจียนบ่อยจนไม่สามารถเก็บน้ำหรือ ORS ไว้ได้
NIDDK จัด frequent vomiting และการดื่มสารน้ำไม่พอที่จะป้องกัน dehydration เป็นเหตุที่ควรพบแพทย์ทันที. (NIDDK)
NHS ก็แนะนำให้ขอคำแนะนำเร่งด่วนถ้า
อาเจียนต่อเนื่องและไม่สามารถเก็บสารน้ำไว้ได้. (nhs.uk)
และถ้าอาเจียนเป็น
เลือด
หรือมีลักษณะ
คล้ายกากกาแฟ
ควรไปโรงพยาบาลฉุกเฉิน. (nhs.uk)
ปวดท้องแบบไหนไม่ควรรอดูเอง?
อาการปวดบิดเป็นพัก ๆ สามารถพบได้ใน food poisoning
แต่หากปวด
รุนแรงมาก
ปวดตลอดไม่คลาย
หรือ
ปวดจนขยับตัวลำบาก
ควรได้รับการประเมิน
NIDDK ระบุว่า severe abdominal หรือ rectal pain เป็นหนึ่งใน red flags ของ food poisoning. (NIDDK)
NHS แนะนำให้ไป emergency department หากมี sudden severe tummy ache. (nhs.uk)
เพราะอาการปวดท้องรุนแรงอาจไม่ได้เกิดจากอาหารเป็นพิษธรรมดาเสมอไป
อาจมีโรคอื่น เช่น
ไส้ติ่งอักเสบ
ถุงน้ำดีอักเสบ
ลำไส้อุดตัน
หรือภาวะอื่นที่ต้องรักษาเฉพาะ
มีไข้สูงควรพบแพทย์หรือไม่?
ควรพิจารณาพบแพทย์ โดยเฉพาะหากไข้สูงร่วมกับอาการอื่น
NIDDK จัด high fever เป็นหนึ่งในอาการที่ผู้ใหญ่ควรพบแพทย์ทันทีเมื่อสงสัยอาหารเป็นพิษ. (NIDDK)
หากมี
ไข้สูง
ถ่ายเป็นเลือด
ปวดท้องรุนแรง
ควรระวังการติดเชื้อที่รุนแรงมากขึ้น
ไม่ควรซื้อ antibiotic หรือยาหยุดถ่ายรักษาเองโดยไม่ประเมิน
อาหารเป็นพิษทำให้เกิดอาการทางระบบประสาทได้หรือไม่?
ได้ในบางชนิด และถือว่าสำคัญ
NIDDK ระบุว่า food poisoning บางชนิด เช่น
botulism
รวมถึงพิษจากปลาและอาหารทะเลบางชนิด สามารถมีอาการทางระบบประสาท เช่น
ตามัว
กล้ามเนื้ออ่อนแรง
ชา
รู้สึกเสียวซ่า
หรือ
อัมพาต
และผู้ที่มี neurological symptoms ควรไปพบแพทย์หรือ emergency room ทันที. (NIDDK)
ดังนั้นหากหลังรับประทานอาหารแล้วเกิด
เห็นภาพซ้อน กลืนลำบาก พูดไม่ชัด กล้ามเนื้ออ่อนแรง หรือหายใจลำบาก
อย่าคิดว่าเป็นเพียง “ท้องเสียจากอาหาร”
ควรไปโรงพยาบาลทันที
กลุ่มไหนควรพบแพทย์เร็วกว่าแม้อาการยังไม่มาก?
บางกลุ่มมีความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนสูงกว่า ได้แก่
เด็กทารกและเด็กเล็ก
ผู้สูงอายุ
หญิงตั้งครรภ์
ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง
และผู้ที่มีโรคประจำตัวบางชนิด
NIDDK ระบุว่า older adults, pregnant women และผู้ที่มี weakened immune system หรือโรคประจำตัวควรพบแพทย์เร็วขึ้นหากมีอาการ food poisoning. (NIDDK)
WHO ก็ระบุว่า foodborne disease กระทบหนักเป็นพิเศษในเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และผู้ป่วยหรือผู้ที่ร่างกายอ่อนแอ. (องค์การอนามัยโลก)
เด็กอาหารเป็นพิษต้องระวังอะไร?
เด็กโดยเฉพาะทารกสามารถขาดน้ำได้เร็ว
NIDDK ระบุว่าสัญญาณ dehydration ในเด็ก ได้แก่
ปัสสาวะน้อย
หรือ
ไม่มีผ้าอ้อมเปียก 3 ชั่วโมงขึ้นไป
ปากแห้ง
ร้องไห้ไม่มีน้ำตา
ไม่มีแรง
ตาหรือแก้มลึก
และผิวคืนตัวช้า. (NIDDK)
เด็กที่มี
อาเจียนบ่อย
ถ่ายบ่อย
ดื่มไม่ได้
หรือ
ซึม
ไม่ควรรอดูเป็นเวลานาน
โดยเฉพาะเด็กทารก
ผู้สูงอายุอาหารเป็นพิษควรระวังอะไร?
ผู้สูงอายุอาจมี
ความรู้สึกกระหายน้ำลดลง
ไตทำงานเปลี่ยนไป
หรือมีโรคหัวใจ/ไตร่วมด้วย
ทำให้ dehydration เกิดผลกระทบได้เร็วขึ้น
NHS แนะนำให้ผู้สูงอายุและผู้ที่มีโรคซึ่งเพิ่มความเสี่ยง dehydration ขอคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์หรือเภสัชกรเร็วขึ้น. (nhs.uk)
และ NIDDK ก็จัด older adults เป็นกลุ่มที่ควรพบแพทย์เร็วเมื่อมี symptoms of food poisoning. (NIDDK)
อาการแบบไหนควรพบแพทย์เร็ว?
สำหรับผู้ใหญ่ NIDDK แนะนำให้พบแพทย์ทันทีหากมี
สำหรับคนที่อยู่ในกลุ่มเสี่ยงสูง
ควรขอคำแนะนำเร็วกว่าเกณฑ์ทั่วไป
อาการแบบไหนควรไปโรงพยาบาลทันที?
หากมีอาการต่อไปนี้ ไม่ควรรอรักษาเองต่อที่บ้าน
ซึม สับสน หรือไม่ตอบสนองเหมือนปกติ
หมดสติหรือเป็นลม
ดื่มไม่ได้หรืออาเจียนทุกครั้งที่ดื่ม
ปัสสาวะน้อยมากร่วมกับอ่อนแรงหรือเวียนศีรษะ
ปวดท้องรุนแรงมากหรือปวดฉับพลัน
อาเจียนเป็นเลือดหรือคล้ายกากกาแฟ
หายใจลำบาก
มีอาการทางระบบประสาท เช่น ตามัว อ่อนแรง ชา หรืออัมพาต
NHS จัด confusion, severe breathing difficulty, sudden severe abdominal pain และ vomiting blood เป็นอาการที่ควรไป emergency department. (nhs.uk)
NIDDK ก็ระบุว่า severe dehydration และ neurological symptoms จำเป็นต้องได้รับการประเมินอย่างเร่งด่วน และ severe dehydration อาจต้องรักษาในโรงพยาบาล. (NIDDK)
ถ้าดูแลที่บ้าน ควรติดตามอะไรบ้าง?
อย่าดูเพียงว่า
“ยังถ่ายอยู่ไหม?”
ควรติดตามพร้อมกันว่า
จำนวนครั้งที่ถ่ายลดลงหรือไม่
อาเจียนลดลงหรือไม่
ดื่มได้มากขึ้นหรือไม่
ปัสสาวะกลับมาใกล้เคียงปกติหรือไม่
ไข้ลดลงหรือไม่
ไม่มีเลือดในอุจจาระใช่หรือไม่
อาการปวดท้องไม่ได้รุนแรงขึ้นใช่หรือไม่
ถ้าอาการโดยรวมดีขึ้นและดื่มชดเชยได้
สามารถติดตามต่อได้
แต่ถ้า
ดูแลแล้วกลับแย่ลง
ควรเปลี่ยนจาก home care เป็น medical assessment
อาหารเป็นพิษควรตรวจอุจจาระหรือไม่?
ไม่จำเป็นทุกคน
NIDDK ระบุว่า หากอาการไม่รุนแรงและเป็นระยะสั้น มักไม่จำเป็นต้องตรวจเพิ่มเติม
แต่แพทย์อาจพิจารณา
stool test
หรือ
blood test
เมื่ออาการรุนแรง มีภาวะแทรกซ้อน หรือจำเป็นต้องระบุสาเหตุ. (NIDDK)
ตัวอย่างกรณีที่อาจพิจารณาตรวจมากขึ้น เช่น
ถ่ายเป็นเลือด
อาการรุนแรง
เป็นนาน
เกิดเป็นกลุ่มหลายคน
หรือผู้ป่วยอยู่ในกลุ่มความเสี่ยงสูง
ถ้ามีคนกินอาหารมื้อเดียวกันแล้วป่วยหลายคนควรทำอย่างไร?
ถ้าหลายคนที่รับประทานอาหารร่วมกันเกิดอาการคล้ายกันในช่วงเวลาใกล้กัน
ควรแจ้งประวัตินี้แก่แพทย์หรือหน่วยงานสาธารณสุข เพราะอาจช่วยบ่งชี้
foodborne outbreak
NIDDK ระบุว่าแพทย์จะถามว่ามีคนอื่นที่กินอาหารใกล้เคียงกันแล้วมีอาการหรือไม่ และในบางกรณีอาจต้องรายงานต่อ health department. (NIDDK)
หากยังมีอาหารที่สงสัยอยู่
ไม่ควรนำไปให้คนอื่นรับประทานต่อ
ป้องกันอาหารเป็นพิษได้อย่างไร?
WHO เน้นหลัก food safety หลายเรื่อง ได้แก่
ปรุงอาหารให้สุก
เก็บอาหารในอุณหภูมิที่เหมาะสม
ป้องกันการปนเปื้อนข้าม
ใช้น้ำและวัตถุดิบที่ปลอดภัย
และ
รักษาความสะอาดระหว่างเตรียมอาหาร
WHO ระบุว่าอาหารสามารถปนเปื้อนได้ตั้งแต่กระบวนการผลิต ขนส่ง ไปจนถึงการจัดเก็บและเตรียมก่อนรับประทาน. (องค์การอนามัยโลก)
NHS ยกตัวอย่างความเสี่ยง เช่น
อาหารไม่สุก
อุ่นไม่ทั่ว
เก็บผิดอุณหภูมิ
วางทิ้งไว้นานเกินไป
หรือเตรียมโดยผู้ที่ป่วยหรือไม่ได้ล้างมือ. (nhs.uk)
ถ้าป่วยอยู่ ยังทำอาหารให้คนอื่นได้ไหม?
ไม่ควรหากหลีกเลี่ยงได้
WHO แนะนำว่าในผู้ที่มีอาการป่วยจาก foodborne disease ควรหลีกเลี่ยงการเตรียมหรือสัมผัสอาหารสำหรับผู้อื่นระหว่างที่ป่วย และต่อเนื่องประมาณ 48 ชั่วโมงหลังอาการหยุด เพื่อช่วยลดการแพร่เชื้อบางชนิด. (IRIS)
โดยเฉพาะหากมี
อาเจียน
หรือ
ท้องเสีย
การล้างมือด้วยสบู่และน้ำอย่างถูกต้องมีความสำคัญมาก
FAQ
อาหารเป็นพิษมีอาการอะไร?
อาการที่พบบ่อยคือ คลื่นไส้ อาเจียน ถ่ายเหลว ปวดท้อง ไข้ และปวดศีรษะ บางรายอาจมี bloody diarrhea. (NIDDK)
อาหารเป็นพิษกี่วันหาย?
ส่วนใหญ่เป็นอาการเฉียบพลันและดีขึ้นเอง NHS ระบุว่าหลายกรณีมักดีขึ้นภายในประมาณ 1 สัปดาห์ แต่ระยะเวลาขึ้นกับสาเหตุ. (nhs.uk)
อาหารเป็นพิษควรดื่มอะไร?
ควรดื่มสารน้ำให้เพียงพอ หากถ่ายหรืออาเจียนมาก การใช้ ORS ช่วยทดแทนน้ำและอิเล็กโทรไลต์ได้ โดยเฉพาะเด็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่มีความเสี่ยง dehydration. (NIDDK)
อาหารเป็นพิษแบบไหนควรไปหาหมอ?
ควรพบแพทย์หากมี ถ่ายเป็นเลือด ไข้สูง อาเจียนบ่อย ดื่มไม่ได้ ถ่ายเหลว ≥6 ครั้ง/วัน ปวดท้องรุนแรง ท้องเสียนานเกิน 3 วัน หรือมีอาการขาดน้ำ. (NIDDK)
ปัสสาวะน้อยหลังท้องเสียอันตรายไหม?
เป็นหนึ่งในสัญญาณ dehydration โดยเฉพาะหากร่วมกับปากแห้ง กระหายน้ำมาก ปัสสาวะเข้ม เวียนศีรษะ หรืออ่อนเพลีย. (NIDDK)
อาหารเป็นพิษต้องกินยาปฏิชีวนะทุกครั้งไหม?
ไม่ต้องทุกครั้ง เพราะสาเหตุมีทั้งไวรัส แบคทีเรีย ปรสิต และสารพิษ และการใช้ antibiotic ไม่เหมาะสมเพิ่มปัญหาเชื้อดื้อยา. (องค์การอนามัยโลก)
Summary
อาหารเป็นพิษ หรือ food poisoning สามารถเกิดจากอาหารหรือเครื่องดื่มที่ปนเปื้อน
แบคทีเรีย
ไวรัส
ปรสิต
หรือ
สารพิษ/สารเคมี
และอาการที่พบบ่อยคือ
คลื่นไส้ + อาเจียน + ปวดท้อง + ถ่ายเหลว + ไข้
บางรายอาจมี
ถ่ายเป็นเลือด
ร่วมด้วย. (NIDDK)
หากเป็นผู้ใหญ่สุขภาพแข็งแรง อาการไม่มาก
ยังดื่มได้
ปัสสาวะปกติ
ไม่มีเลือดในอุจจาระ
ไม่มีปวดท้องรุนแรง
และอาการค่อย ๆ ดีขึ้น
โดยทั่วไปสามารถเริ่มดูแลที่บ้านได้ โดยสิ่งสำคัญที่สุดคือ
ทดแทนน้ำและอิเล็กโทรไลต์
เพื่อป้องกัน dehydration. (NIDDK)
แต่ถ้าเริ่มมี
ปากแห้งมาก
ปัสสาวะน้อยหรือสีเข้ม
เวียนศีรษะ
อ่อนแรง
แสดงว่าร่างกายอาจเริ่มขาดน้ำ. (NIDDK)
และหากมี
ดื่มไม่ได้
อาเจียนต่อเนื่อง
ถ่ายเป็นเลือด
ไข้สูง
ถ่ายเหลวประมาณ 6 ครั้งขึ้นไปต่อวัน
ปวดท้องรุนแรง
ซึมหรือสับสน
อาการทางระบบประสาท
ควรได้รับการประเมินทางการแพทย์โดยเร็ว. (NIDDK)
โดยเฉพาะ
เด็กเล็ก
ผู้สูงอายุ
หญิงตั้งครรภ์
และ
ผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง
ควรระวังมากกว่าคนทั่วไป เพราะมีโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนได้ง่ายขึ้น. (NIDDK)
ดังนั้นเวลาเกิดอาหารเป็นพิษ
อย่าถามเพียงว่า
“ต้องกินยาอะไรให้หยุดถ่าย?”
แต่ควรถามก่อนว่า
“ยังดื่มได้ไหม? ปัสสาวะยังออกไหม? มีเลือด มีไข้สูง หรือเริ่มมีสัญญาณอันตรายหรือยัง?”
เพราะสิ่งที่ทำให้ food poisoning กลายเป็นภาวะรุนแรงจำนวนมาก ไม่ใช่แค่จำนวนครั้งของการถ่าย
แต่คือ
การสูญเสียน้ำและภาวะแทรกซ้อนที่ไม่ได้รับการดูแลทันเวลา
หมายเหตุสำคัญ
อาการคลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง และท้องเสียไม่ได้เกิดจากอาหารเป็นพิษทุกครั้ง โรคอื่น เช่น viral gastroenteritis, appendicitis, inflammatory bowel disease รวมถึงภาวะฉุกเฉินทางช่องท้องบางชนิดอาจมีอาการใกล้เคียงกัน
หากมี อาการรุนแรง ปวดท้องมากผิดปกติ ถ่ายเป็นเลือด อาเจียนเป็นเลือด ซึม สับสน ดื่มไม่ได้ ปัสสาวะน้อยมาก หรือมีอาการทางระบบประสาท ควรได้รับการประเมินอย่างเร่งด่วน
ไม่ควรซื้อ antibiotic รับประทานเองทุกครั้งที่สงสัยอาหารเป็นพิษ เพราะสาเหตุไม่ได้เกิดจากแบคทีเรียทั้งหมด และการใช้ยาปฏิชีวนะไม่เหมาะสมอาจเพิ่มปัญหาเชื้อดื้อยา. (องค์การอนามัยโลก)
เรียบเรียงโดย: www.chulalakpharmacy.com
References
No results found.
ยังไม่มีบัญชี