ผื่นแพ้สัมผัสคืออะไร? มือคัน แดง ลอก จากสบู่ น้ำยา และสารเคมี รักษาอย่างไร

ผื่นแพ้สัมผัสคืออะไร? มือคัน แดง ลอก จากสบู่ น้ำยา และสารเคมี รักษาอย่างไร

Contact Dermatitis คือภาวะผิวหนังอักเสบที่เกิดหลังสัมผัสสิ่งกระตุ้น แบ่งหลักเป็น Irritant Contact Dermatitis ซึ่งเกิดจากสารที่ระคายเคืองหรือทำลายผิวโดยตรง เช่น สบู่ Detergent แอลกอฮอล์ หรือน้ำยาทำความสะอาด และ Allergic Contact Dermatitis ซึ่งเกิดจากภูมิคุ้มกันตอบสนองต่อสารที่แพ้ เช่น Nickel น้ำหอม หรือสารกันเสีย

อาการมักเป็นคัน แดง แห้ง ลอก แตก แสบ หรือมีตุ่มน้ำ การรักษาที่สำคัญที่สุดคือ หาสิ่งกระตุ้นและลดการสัมผัส พร้อมฟื้นฟู Skin Barrier ด้วย Moisturizer หรือ Emollient

หากผื่นเป็นเรื้อรังหรือสงสัย Allergic Contact Dermatitis แต่ไม่ทราบว่าแพ้อะไร แพทย์อาจใช้ Patch Testing เพื่อช่วยค้นหาสารก่อภูมิแพ้

มือเป็นตำแหน่งที่เกิด Contact Dermatitis ได้บ่อย เพราะต้องสัมผัสน้ำ สบู่ น้ำยาล้างจาน แอลกอฮอล์ และสารเคมีอยู่ตลอดวัน

อาการที่หลายคนเรียกว่า “แพ้น้ำยา” ในความจริงจึงไม่จำเป็นต้องเป็นการแพ้จากระบบภูมิคุ้มกันเสมอไป แต่หลายกรณีเกิดจากการระคายเคืองซ้ำ ๆ จน Skin Barrier อ่อนแอลง

Irritant Contact Dermatitis คืออะไร?

Irritant Contact Dermatitis เกิดจากสารหรือปัจจัยที่ทำลายผิวโดยตรง ไม่จำเป็นต้องมีประวัติแพ้สารนั้นมาก่อน

American Academy of Dermatology ระบุว่าสิ่งกระตุ้นที่พบได้ เช่น Detergents, Bleach, Hand Sanitizers, Soaps, Disinfectants และสารเคมีหลายชนิด

ผู้ที่ต้องล้างมือบ่อยหรือทำงานแบบ Wet Work จึงมีโอกาสเกิด Hand Dermatitis ได้มากขึ้น เพราะการสัมผัสน้ำและสารทำความสะอาดซ้ำ ๆ จะชะล้างไขมันตามธรรมชาติออกจากผิว

เมื่อ Skin Barrier เสีย ผิวจะสูญเสียน้ำง่ายขึ้น แห้ง แตก แสบ และไวต่อสิ่งกระตุ้นมากกว่าเดิม

Allergic Contact Dermatitis คืออะไร?

Allergic Contact Dermatitis เป็นปฏิกิริยาของระบบภูมิคุ้มกันต่อสารที่ร่างกายเกิด Sensitization หรือเกิดการแพ้ขึ้นแล้ว

สารที่พบได้บ่อย เช่น Nickel, Fragrance และส่วนประกอบบางชนิดในเครื่องสำอางหรือผลิตภัณฑ์ดูแลผิว

ต่างจากการระคายเคืองตรงที่ Allergic Contact Dermatitis สามารถเกิดขึ้นได้แม้สัมผัสสารในปริมาณไม่มาก หากร่างกายเกิดการแพ้ต่อสารนั้นแล้ว

อาการอาจไม่ได้เกิดทันทีหลังสัมผัส แต่อาจเกิดตามมาหลายชั่วโมงหรือหลายวันได้

ผื่นแพ้สัมผัสมีอาการอย่างไร?

อาการของ Irritant และ Allergic Contact Dermatitis สามารถคล้ายกันมาก โดยมักพบอาการ คัน แดง แห้ง ลอก แตก แสบ เจ็บ หรือบวม

ในช่วงที่อักเสบมากอาจมีตุ่มน้ำหรือมีน้ำเหลืองร่วมด้วย

มือเป็นตำแหน่งที่พบบ่อย เพราะเป็นอวัยวะที่สัมผัสสิ่งต่าง ๆ มากที่สุด หากยังสัมผัสสิ่งกระตุ้นซ้ำ ผื่นสามารถกลายเป็นเรื้อรัง ผิวหนา แตก และเจ็บได้

ทำไมล้างมือบ่อยแล้วมือแห้งแตก?

สบู่ น้ำ และสารทำความสะอาดสามารถชะล้างไขมันตามธรรมชาติที่ช่วยปกป้องผิว

เมื่อเกิดซ้ำบ่อย ๆ Skin Barrier จะค่อย ๆ อ่อนแอลง ผิวสูญเสียน้ำได้ง่ายขึ้นและไวต่อสารระคายเคืองมากขึ้น

จึงเกิดเป็นวงจร

ล้างบ่อย → ผิวแห้ง → แตก → แสบ → อักเสบมากขึ้น

ดังนั้น การแก้ปัญหาไม่ได้มีเพียงการทายา แต่ต้องลดสิ่งที่ทำลาย Barrier และเติมความชุ่มชื้นกลับให้ผิวด้วย

ผื่นจากน้ำยาล้างจานเป็น “แพ้” ทุกคนไหม?

ไม่ใช่

หลายกรณีเกิดจาก Irritant Contact Dermatitis จาก Detergent และการสัมผัสน้ำซ้ำ ๆ มากกว่าการแพ้จริง

อย่างไรก็ตาม ผลิตภัณฑ์บางชนิดอาจมีน้ำหอม สารกันเสีย หรือส่วนประกอบอื่นที่ทำให้เกิด Allergic Contact Dermatitis ได้

หากใช้ผลิตภัณฑ์หลายชนิดและไม่สามารถระบุได้ว่าอะไรเป็นสาเหตุ อาจต้องประเมินเพิ่มเติมแทนการสลับผลิตภัณฑ์ไปเรื่อย ๆ

ผื่นแพ้สัมผัสรักษาอย่างไร?

หัวใจสำคัญที่สุดคือ หาสิ่งที่ทำให้เกิดผื่นและลดหรือหลีกเลี่ยงการสัมผัส

หากยังสัมผัสสารเดิมซ้ำ ต่อให้ทายาลดการอักเสบ อาการก็สามารถกลับมาได้อีก

ควรใช้ Moisturizer หรือ Emollient สม่ำเสมอเพื่อช่วยฟื้น Skin Barrier โดยเลือกผลิตภัณฑ์ที่อ่อนโยนและไม่มีน้ำหอม โดยเฉพาะหลังล้างมือหรือสัมผัสน้ำ

หากทำงานที่ต้องสัมผัสน้ำหรือสารเคมี ควรลดเวลาที่ผิวสัมผัสสารเหล่านั้นโดยตรง และเลือกอุปกรณ์ป้องกันที่เหมาะกับงาน

ในช่วงที่มีการอักเสบมาก อาจใช้ Topical Corticosteroid เพื่อช่วยลดการอักเสบและอาการคัน แต่ควรเลือกความแรงและระยะเวลาให้เหมาะกับตำแหน่งของผื่น และไม่ควรใช้ต่อเนื่องเองเป็นเวลานานโดยยังไม่ทราบการวินิจฉัย

Patch Test คืออะไร?

Patch Test เป็นการตรวจที่ใช้ช่วยค้นหาสาเหตุของ Allergic Contact Dermatitis

แพทย์จะนำสารก่อภูมิแพ้หลายชนิดในปริมาณเล็กน้อยติดไว้บนผิว โดยทั่วไปประมาณ 48 ชั่วโมง แล้วอ่านผลตามช่วงเวลาที่กำหนด

เหตุผลที่ต้องรออ่านผลเพราะ Allergic Contact Dermatitis เป็นปฏิกิริยาแบบ Delayed Reaction

Patch Test จึงแตกต่างจาก Skin Prick Test ซึ่งใช้ประเมินปฏิกิริยาภูมิแพ้แบบรวดเร็ว

การตรวจนี้มีประโยชน์โดยเฉพาะในผู้ที่ผื่นเป็นเรื้อรัง กลับเป็นซ้ำ หรือสงสัยว่ามีผลิตภัณฑ์บางชนิดเป็นสาเหตุแต่ระบุไม่ได้แน่ชัด

ศึกษาข้อมูลเพิ่มเติม
ผื่นผิวหนังอักเสบคืออะไร? ผื่นแดง คัน แห้ง ลอก เกิดจากอะไรและรักษาอย่างไร

FAQ

แพ้น้ำยาล้างจานทำให้มือแดงลอกได้ไหม?

ได้ แต่หลายกรณีเป็น Irritant Contact Dermatitis จาก Detergent และการสัมผัสน้ำบ่อย มากกว่าการแพ้จากภูมิคุ้มกันจริง

ใช้ของเดิมมานานแล้ว เพิ่งแพ้ได้ไหม?

ได้ Allergic Contact Dermatitis สามารถเกิดขึ้นภายหลังได้เมื่อร่างกายเกิด Sensitization ต่อสารนั้น

Contact Dermatitis ติดต่อไหม?

ไม่ติดต่อ เพราะเป็นการอักเสบหรือปฏิกิริยาแพ้ของผิว ไม่ใช่โรคติดเชื้อที่แพร่จากคนสู่คน

Patch Test มีไว้ทำอะไร?

ใช้ช่วยค้นหาสารก่อภูมิแพ้ที่เป็นสาเหตุของ Allergic Contact Dermatitis โดยเฉพาะในผู้ที่ผื่นเรื้อรังหรือหาสาเหตุไม่ได้

สรุป

Contact Dermatitis แบ่งเป็นสองกลุ่มสำคัญ คือ Irritant Contact Dermatitis และ Allergic Contact Dermatitis

Irritant Contact Dermatitis เกิดจากสารที่ทำลายหรือระคายเคืองผิวโดยตรง เช่น สบู่ น้ำยาทำความสะอาด แอลกอฮอล์ และการสัมผัสน้ำบ่อย

ส่วน Allergic Contact Dermatitis เกิดจากระบบภูมิคุ้มกันตอบสนองต่อสารที่แพ้ เช่น Nickel น้ำหอม หรือสารกันเสีย

แม้อาการของทั้งสองชนิดจะคล้ายกัน แต่สาเหตุต่างกัน สิ่งสำคัญที่สุดในการรักษาจึงเป็น การหาสิ่งกระตุ้น ลดการสัมผัส และฟื้นฟู Skin Barrier ด้วย Moisturizer

หากผื่นเป็นเรื้อรัง กลับเป็นซ้ำ หรือไม่สามารถระบุสาเหตุได้ อาจพิจารณา Patch Testing เพื่อช่วยค้นหาสารที่ทำให้เกิด Allergic Contact Dermatitis

บทความที่เกี่ยวข้อง

• ผื่นผิวหนังอักเสบคืออะไร? ผื่นแดง คัน แห้ง ลอก เกิดจากอะไรและรักษาอย่างไร
• ผื่นคันเป็นวง แดง ลอก เป็นเชื้อราหรือผื่นผิวหนังอักเสบ? แยกอย่างไร

References

American Academy of Dermatology. Contact Dermatitis Causes.
American Academy of Dermatology

American Academy of Dermatology. Contact Dermatitis Treatment.
American Academy of Dermatology

American Academy of Dermatology. Patch Testing.
American Academy of Dermatology

หมายเหตุสำคัญ

หากผื่นที่มือเป็นเรื้อรัง ลาม มีตุ่มน้ำจำนวนมาก เจ็บ มีหนอง หรือรักษาแล้วไม่ดีขึ้น ควรได้รับการประเมินจากแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์ เพราะอาจเป็น Eczema ชนิดอื่น เชื้อรา หรือมีการติดเชื้อร่วมด้วย

เรียบเรียงโดย: www.chulalakpharmacy.com