กลากเกลื้อนกลับมาเป็นซ้ำ เพราะอะไร? 7 วิธีลดเชื้อราผิวหนังกลับเป็นซ้ำ

กลากเกลื้อนกลับมาเป็นซ้ำเพราะอะไร? 7 วิธีลดการเป็นซ้ำ

กลากหรือเกลื้อนรักษาหายแล้วกลับมาอีกเพราะอะไร? รู้จักการติดเชื้อซ้ำจากเท้า เล็บ คนในบ้าน สัตว์เลี้ยง ความร้อนและความชื้น พร้อม 7 วิธีลดการกลับเป็นซ้ำ

ทายาฆ่าเชื้อราจนผื่นหายไปแล้ว แต่ไม่กี่สัปดาห์หรือไม่กี่เดือนต่อมา ผื่นกลับมาอีก บางคนเป็นกลากวงเดิม บางคนเกลื้อนกลับมาทั่วหลังทุกหน้าร้อน จนสงสัยว่า “เชื้อราฝังอยู่ในตัว ทำไมรักษาเท่าไรก็ไม่หายขาด?”

คำตอบคือ กลากและเกลื้อนสามารถกลับเป็นซ้ำได้ แต่เหตุผลไม่เหมือนกันทั้งหมด

กลาก หรือ Tinea corporis เกิดจาก dermatophyte การกลับเป็นซ้ำอาจเกิดเพราะหยุดยาก่อนเวลา มีแหล่งเชื้อที่เท้าหรือเล็บ หรือได้รับเชื้อใหม่จากคน สัตว์ และสิ่งของ

ส่วนเกลื้อน หรือ Pityriasis versicolor เกิดจาก Malassezia ซึ่งพบอยู่บนผิวหนังของคนตามธรรมชาติอยู่แล้ว เมื่ออากาศร้อน ชื้น และเหงื่อออกมาก เชื้อสามารถเพิ่มจำนวนจนผื่นกลับมาได้อีก

ดังนั้น คำว่า “กลับเป็นซ้ำ” ไม่ได้หมายความว่า “ยาฆ่าเชื้อราไม่แรงพอ” เสมอไป

ก่อนอื่น กลากกับเกลื้อนไม่ใช่โรคเดียวกัน

กลากหรือ tinea corporis มักมีลักษณะผื่นแดงเป็นวง ขอบนูน มีขุย คัน และค่อย ๆ ขยายออกด้านนอก เกิดจากเชื้อในกลุ่ม dermatophytes

ส่วนเกลื้อนหรือ pityriasis versicolor มักเป็นดวงสีอ่อน สีน้ำตาล ชมพู หรือสีต่างจากผิวรอบข้าง มีขุยละเอียด มักพบที่หลัง หน้าอก คอ ไหล่ หรือต้นแขน และเกิดจาก Malassezia

DermNet – Pityriasis versicolor ระบุชัดว่า pityriasis versicolor แม้บางครั้งเรียกว่า tinea versicolor แต่ไม่ได้เกิดจาก dermatophyte แบบเดียวกับ tinea corporis

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการป้องกันการกลับเป็นซ้ำของสองโรคนี้ต้องคิดคนละแบบบางส่วน

ทำไมกลากถึงกลับมาเป็นซ้ำ?

สาเหตุสำคัญมากคือ หยุดยาเร็วเกินไป

บางคนทายา 3–5 วันแล้วคันลด สีแดงจาง วงดูเล็กลง จึงหยุดทันที

DermNet – Tinea corporis ระบุว่าการรักษา localized tinea corporis ต้องทาครอบคลุมเลยขอบผื่น และควรรักษาต่อเนื่องอย่างเหมาะสม โดยหลายกรณีให้ต่ออีกอย่างน้อย 1–2 สัปดาห์หลังผื่นที่มองเห็นหายแล้ว การหยุดเร็วเกินไปเป็นหนึ่งในเหตุผลที่โรคกลับหรือเกิด reinfection ได้

เชื้อราที่เท้าหรือเล็บทำให้กลากกลับมาได้ไหม?

ได้

ผู้ป่วยบางคนรักษากลากที่แขนหรือหน้าท้องเรียบร้อย แต่ยังมี Tinea pedis หรือเชื้อราที่เท้า หรือ Onychomycosis หรือเชื้อราที่เล็บ อยู่

แหล่งเชื้อเหล่านี้สามารถทำให้ dermatophyte กลับมากระจายที่ผิวหนังตำแหน่งอื่นได้

ดังนั้น ผู้ที่กลากกลับบ่อยควรตรวจทั้งซอกเท้า ฝ่าเท้า เล็บ ขาหนีบ และหนังศีรษะ ไม่ใช่มองเฉพาะผื่นวงที่เห็นล่าสุด

คนในบ้านและสัตว์เลี้ยงเกี่ยวข้องไหม?

เกี่ยวข้องได้

Dermatophyte บางชนิดแพร่จากคนสู่คน และบางชนิดสามารถแพร่จากสัตว์ เช่น แมวหรือสุนัข มาสู่คน

DermNet แนะนำว่าใน tinea corporis ควรพิจารณาตรวจ household members และสัตว์เลี้ยงเมื่อสงสัยว่าเป็นแหล่งของเชื้อ เพราะการจัดการแหล่งติดเชื้อช่วยลดโอกาส reinfection

ดังนั้น สถานการณ์ที่ควรนึกถึงคือ คนหนึ่งในบ้านเป็นกลากซ้ำ เด็กอีกคนก็มีผื่น และแมวมีขนร่วงเป็นวง การทายาเฉพาะคนหนึ่งอาจไม่จบปัญหา

แล้วทำไมเกลื้อนถึงกลับเป็นซ้ำง่าย?

เพราะ Malassezia ไม่ได้เป็นเชื้อที่ต้องรับจากคนอื่นเสมอไป มันสามารถอาศัยเป็นส่วนหนึ่งของ normal skin microbiota อยู่แล้ว

เมื่อสภาพเหมาะ เช่น อากาศร้อน ความชื้นสูง หรือเหงื่อออกมาก เชื้อสามารถเพิ่มจำนวนและทำให้เกิด pityriasis versicolor

DermNet – Pityriasis versicolor ระบุว่าโรคนี้พบมากในสภาพอากาศร้อนชื้นหรือผู้ที่เหงื่อออกมาก และในบางคนสามารถกลับมาใหม่ทุกช่วงฤดูร้อน

ดังนั้น คนที่เป็นเกลื้อนซ้ำไม่ได้หมายความว่า “สกปรก” หรือดูแลตัวเองไม่ดีเสมอไป

7 วิธีลดกลากและเกลื้อนกลับเป็นซ้ำ

1. ใช้ยาครบ ไม่หยุดทันทีที่ผื่นดูดีขึ้น

สำหรับกลาก ควรใช้ antifungal ให้ครบตามระยะและครอบคลุมเลยขอบผื่นตามคำแนะนำของยา การที่คันหาย แดงลด หรือวงเริ่มจาง ไม่ได้หมายความว่าเชื้อถูกควบคุมเต็มที่แล้ว

การหยุดเร็วเป็นปัจจัยสำคัญของ recurrence

2. ตรวจเชื้อราตำแหน่งอื่นของตัวเอง

หากเป็นกลากซ้ำ ควรตรวจเท้า เล็บ ขาหนีบ และหนังศีรษะ เพราะแหล่ง dermatophyte ที่ไม่ได้รักษาสามารถทำให้เกิดการติดซ้ำ

อย่ารักษาเฉพาะ “วงล่าสุด” โดยไม่ดูว่ามีเชื้อราที่ตำแหน่งอื่นหรือไม่

3. ไม่ใช้ผ้าเช็ดตัว เสื้อผ้า หรือของใช้ส่วนตัวร่วมกัน

Dermatophyte สามารถแพร่ผ่านของใช้หรือพื้นผิวที่ปนเปื้อนได้ จึงควรแยกผ้าเช็ดตัว เสื้อผ้า เครื่องนอน และอุปกรณ์กีฬาบางชนิดระหว่างมี active infection และซักทำความสะอาดให้เหมาะสม

4. ลดความอับชื้นและเปลี่ยนเสื้อผ้าที่เปียกเหงื่อ

ทั้งกลากบางตำแหน่งและเกลื้อนเจริญได้ดีขึ้นในสภาพร้อนชื้น

หลังออกกำลังกายหรือทำงานที่เหงื่อออกมาก ไม่ควรใส่เสื้อผ้าเปียกชื้นต่อเป็นเวลานาน ควรอาบน้ำ เปลี่ยนเสื้อ และเช็ดบริเวณซอกต่าง ๆ ให้แห้ง

DermNet แนะนำให้รักษาผิวให้สะอาดและแห้ง และใช้เสื้อผ้าที่โปร่งสบายในสภาพอากาศร้อนชื้น

5. ตรวจคนในบ้านและสัตว์เลี้ยงถ้ากลากกลับบ่อย

หากหลายคนมีผื่นคล้ายกัน หรือสัตว์เลี้ยงมีรอยโรคที่น่าสงสัย ควรจัดการแหล่งเชื้อพร้อมกัน

ไม่ควรทายาคนหนึ่งซ้ำ ๆ ในขณะที่ต้นเหตุการ reinfection ยังอยู่

6. อย่าใช้ครีมสเตียรอยด์กับผื่นที่สงสัยเชื้อราเอง

Steroid สามารถทำให้แดงลด คันลด และผื่นดูสงบ แต่ไม่ได้ฆ่า dermatophyte

หากใช้ไม่เหมาะสม อาจทำให้เชื้อขยายและเกิด Tinea incognito

คนไข้จึงรู้สึกว่าผื่น “หายแล้วกลับมา” ทั้งที่จริง infection อาจถูกกดภาพภายนอกไว้ตลอด

7. ถ้าเป็นเกลื้อนซ้ำบ่อย อาจต้องมีแผนป้องกันเป็นระยะ

DermNet – Fungal skin infections: Pityriasis versicolor ระบุว่า pityriasis versicolor สามารถป้องกัน recurrence ได้ในบางคนด้วยการใช้ topical treatment เช่น selenium sulfide เป็นระยะ เช่น เดือนละครั้งหลังควบคุมผื่นแล้ว ตามแผนที่เหมาะสม

ไม่ควรซื้อยาต้านเชื้อราชนิดรับประทานมากินเป็นประจำเพื่อ “กันไว้ก่อน” โดยไม่ได้รับการประเมิน เพราะยารับประทานมีข้อควรระวังและ drug interactions

เกลื้อนรักษาแล้วดวงขาวยังอยู่ แปลว่ายังมีเชื้อไหม?

ไม่เสมอไป

นี่เป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ผู้ป่วยใช้ยาซ้ำเกินจำเป็น

DermNet – Pityriasis versicolor ระบุว่าเมื่อรักษา pityriasis versicolor สำเร็จแล้ว สีผิวอาจยังไม่กลับมาปกติเป็นเวลาหลายสัปดาห์หรือหลายเดือน

สิ่งที่ช่วยบอกว่าการติดเชื้อยัง active มากกว่าคือ ยังมี fine scale หรือขุยละเอียด

เมื่อขุยหายแล้ว การคงอยู่ของสีขาวไม่ได้หมายความว่าการรักษาล้มเหลว

ดังนั้น สีไม่กลับทันที ≠ เชื้อยังอยู่เสมอไป

ถ้ากลากกลับซ้ำบ่อยมาก ต้องตรวจอะไร?

หากใช้ antifungal เหมาะสมแล้วแต่ผื่นยังกลับหรือลาม สามารถตรวจยืนยันด้วย KOH microscopy โดยขูดสะเก็ดจากขอบ active lesion ไปดู hyphae/spores หรือทำ Fungal culture เพื่อระบุเชื้อ

DermNet ระบุทั้งสองวิธีเป็นการตรวจที่ใช้ช่วยยืนยัน tinea corporis

กรณีนี้สำคัญ เพราะผื่นวงไม่ได้เป็นเชื้อราทุกครั้ง และปัจจุบันยังมี dermatophyte บางสายพันธุ์ที่รักษายากขึ้น

เมื่อไรควรพบแพทย์?

ควรตรวจเพิ่มเติมหากผื่นลามกว้างมาก กลับซ้ำบ่อยผิดปกติ มีตุ่มหนองหรือปวด เกิดที่หนังศีรษะหรือเล็บ ใช้ยาฆ่าเชื้อราอย่างถูกต้องแล้วไม่ดีขึ้น หรือ diagnosis ไม่ชัด

เพราะบางกรณีจำเป็นต้องใช้ยารับประทาน หรือผื่นอาจไม่ใช่ fungal infection ตั้งแต่แรก

สรุป

กลากและเกลื้อนสามารถกลับเป็นซ้ำได้ แต่สาเหตุแตกต่างกัน

กลาก มักกลับจาก หยุดยาเร็ว + มีแหล่ง dermatophyte ที่ยังไม่ได้รักษา + reinfection จากคน สัตว์ หรือสิ่งของ

ส่วน เกลื้อน กลับง่ายเพราะ Malassezia เป็นส่วนหนึ่งของผิวตามธรรมชาติ และเพิ่มจำนวนได้ดีเมื่อ ร้อน + ชื้น + เหงื่อออกมาก

วิธีลดการกลับเป็นซ้ำจึงไม่ใช่เพียงเปลี่ยนไปใช้ “ยาฆ่าเชื้อราที่แรงกว่า” แต่ต้องจัดการทั้ง รักษาให้ครบ + ลดความอับชื้น + ตรวจเท้า/เล็บ + หาแหล่งเชื้อ + ไม่แชร์ของใช้ + หลีกเลี่ยง steroid ที่ไม่เหมาะสม + พิจารณา prophylaxis ในเกลื้อนที่กลับบ่อย

หมายเหตุสำคัญ

กลากและเกลื้อนไม่ใช่โรคเดียวกัน และยาฆ่าเชื้อราบางชนิดไม่ได้ใช้กับเชื้อทุกกลุ่ม หากรักษาอย่างเหมาะสมแล้วไม่ตอบสนอง ควรยืนยันการวินิจฉัยก่อนเพิ่มหรือเปลี่ยนยา

เรียบเรียงโดย: www.chulalakpharmacy.com

References

1. DermNet. Tinea corporis.
2. DermNet. Pityriasis versicolor.
3. DermNet. Fungal skin infections – Pityriasis versicolor.