อาหารเป็นพิษมีอาการอย่างไร? อาเจียน ท้องเสีย ควรกินอะไรและเมื่อไรควรไปโรงพยาบาล

อาหารเป็นพิษมีอาการอย่างไร? อาเจียน ท้องเสีย ควรกินอะไรและเมื่อไรควรไปโรงพยาบาล

อาหารเป็นพิษ หรือ Food Poisoning / Foodborne Illness คือภาวะที่ระบบทางเดินอาหารเกิดการติดเชื้อหรือระคายเคืองจากอาหารหรือเครื่องดื่มที่ปนเปื้อน เช่น ไวรัส แบคทีเรีย ปรสิต หรือสารพิษบางชนิด

อาการที่พบบ่อยคือ คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย ปวดบิดท้อง และอาจมีไข้ โดยอาการอาจเริ่มตั้งแต่ไม่กี่ชั่วโมงจนถึงหลายวันหลังรับประทานอาหาร ขึ้นอยู่กับชนิดของเชื้อหรือสารพิษ

สิ่งสำคัญที่สุดในการดูแลเบื้องต้นคือ ป้องกันภาวะขาดน้ำและเกลือแร่ โดยเฉพาะผู้ที่อาเจียนหรือถ่ายเหลวบ่อย ควรจิบน้ำหรือ ORS ทีละน้อยแต่บ่อย

เมื่ออาการอาเจียนลดลงและเริ่มรับประทานอาหารได้ สามารถค่อย ๆ กลับไปกินอาหารตามปกติ ไม่จำเป็นต้องอดอาหารหรือกินเฉพาะข้าวต้มหลายวัน

หากมีถ่ายเป็นเลือด ไข้สูง อาเจียนจนดื่มไม่ได้ ท้องเสียนานเกิน 3 วัน ปวดท้องรุนแรง หรือมีอาการขาดน้ำ เช่น ปัสสาวะน้อย ปากแห้ง หรือเวียนศีรษะเมื่อยืน ควรได้รับการประเมินจากแพทย์

อาการคลื่นไส้ อาเจียน ปวดบิดท้อง และท้องเสียหลังรับประทานอาหาร มักถูกเรียกรวม ๆ ว่า “อาหารเป็นพิษ”

แต่ในความจริง อาการเหล่านี้เกิดได้จากหลายสาเหตุ ตั้งแต่เชื้อไวรัส แบคทีเรีย ปรสิต สารพิษจากเชื้อ ไปจนถึงโรคของระบบทางเดินอาหารชนิดอื่น

อาหารเป็นพิษส่วนใหญ่มักหายได้เอง แต่ปัญหาที่ต้องระวังที่สุดคือ การสูญเสียน้ำและเกลือแร่

โดยเฉพาะเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันต่ำ หรือมีโรคประจำตัวบางชนิด ภาวะขาดน้ำสามารถเกิดได้เร็วและรุนแรงกว่าคนทั่วไป

อาหารเป็นพิษคืออะไร?

Foodborne Illness คือโรคหรือการระคายเคืองของระบบทางเดินอาหารที่เกิดจากการรับประทานอาหารหรือเครื่องดื่มที่ปนเปื้อน

สาเหตุอาจมาจากไวรัส แบคทีเรีย ปรสิต หรือสารเคมีและสารพิษบางชนิด

โดยทั่วไปอาหารเป็นพิษมักเกิดแบบเฉียบพลัน และผู้ป่วยส่วนใหญ่สามารถฟื้นตัวได้เองโดยไม่ต้องใช้การรักษาเฉพาะ แต่บางกรณีอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงได้

อาหารเป็นพิษมีอาการอย่างไร?

อาการที่พบบ่อย ได้แก่ คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย ปวดท้องหรือปวดบิด มีไข้ อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร และบางรายอาจมีปวดศีรษะร่วมด้วย

ความรุนแรงและระยะเวลาของอาการแตกต่างกันตามชนิดของเชื้อหรือสารพิษ

บางคนอาจมีอาการเพียงไม่กี่ชั่วโมง ขณะที่บางคนอาจมีอาการต่อเนื่องหลายวัน

อาหารเป็นพิษหลังรับประทานอาหารกี่ชั่วโมงถึงมีอาการ?

ไม่มีระยะเวลาตายตัว

บางชนิดทำให้เกิดอาการได้ภายในไม่กี่ชั่วโมง ขณะที่บางชนิดใช้เวลาหลายวันกว่าจะเริ่มมีอาการ

ตัวอย่างเช่น Staphylococcus aureus Food Poisoning อาจเริ่มได้ภายในประมาณ 30 นาทีถึง 8 ชั่วโมง ขณะที่เชื้อบางชนิดมีระยะฟักตัวนานกว่านั้น

ดังนั้น การพยายามสรุปว่าอาหารมื้อสุดท้ายที่รับประทานเป็นต้นเหตุเสมอไปอาจไม่ถูกต้อง

อาเจียนมาก อันตรายตรงไหน?

อาเจียนทำให้ร่างกายสูญเสียทั้งน้ำและเกลือแร่

หากอาเจียนบ่อยจนไม่สามารถดื่มน้ำได้ ภาวะขาดน้ำสามารถเกิดได้อย่างรวดเร็ว

อาการที่ควรสังเกต ได้แก่ กระหายน้ำมาก ปากและคอแห้ง ปัสสาวะน้อยลง ปัสสาวะสีเข้ม เวียนศีรษะเมื่อยืน อ่อนเพลีย หรือหน้ามืด

หากจิบน้ำเพียงเล็กน้อยก็อาเจียนออกทุกครั้ง ไม่ควรรอจนมีภาวะขาดน้ำรุนแรง ควรได้รับการประเมิน

ท้องเสียจากอาหารเป็นพิษต้องระวังอะไร?

สิ่งสำคัญคือจำนวนครั้งของการถ่าย ลักษณะอุจจาระ ระยะเวลาที่เป็น และอาการร่วม

ควรระวังมากขึ้นหากถ่ายเหลวมาก ถ่ายเป็นเลือด มีหนองในอุจจาระ ปวดท้องมาก มีไข้สูง ถ่ายต่อเนื่องหลายวัน หรือเริ่มมีอาการขาดน้ำ

CDC แนะนำให้พบแพทย์หากมี Bloody Diarrhea, ท้องเสียนานเกิน 3 วัน มีไข้สูงประมาณ 38.9°C ขึ้นไป อาเจียนจนดื่มไม่ได้ หรือมีสัญญาณของภาวะขาดน้ำ

ORS สำคัญแค่ไหน?

ในผู้ที่อาเจียนหรือท้องเสียมาก การทดแทนน้ำและเกลือแร่เป็นหัวใจสำคัญที่สุดของการดูแล

ORS หรือ Oral Rehydration Solution มีทั้งน้ำ กลูโคส และเกลือแร่ในสัดส่วนที่ช่วยให้ลำไส้ดูดซึมน้ำและโซเดียมได้ดี

จึงมีประโยชน์มากกว่าน้ำเปล่าเพียงอย่างเดียวในผู้ที่ถ่ายหรืออาเจียนหลายครั้ง เริ่มมีอาการขาดน้ำ หรืออยู่ในกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูง เช่น เด็กและผู้สูงอายุ

ควรผสม ORS ตามสัดส่วนที่ระบุบนฉลาก ไม่ควรผสมเข้มข้นหรือเจือจางเอง เพราะจะทำให้สัดส่วนของเกลือแร่ผิดไป

ถ้าอาเจียนอยู่ ควรดื่มน้ำอย่างไร?

ไม่ควรรีบดื่มครั้งละมาก ๆ เพราะอาจกระตุ้นให้อาเจียนซ้ำ

หลักง่าย ๆ คือ

จิบน้อย ๆ → บ่อย ๆ → ค่อยเพิ่มปริมาณเมื่อรับได้

ถ้าจิบเพียงเล็กน้อยก็อาเจียนออกทุกครั้ง ควรได้รับการประเมิน เพราะอาจไม่สามารถชดเชยน้ำได้เพียงพอด้วยตนเอง

อาหารเป็นพิษควรกินอะไร?

เมื่ออาการอาเจียนลดลงและเริ่มรู้สึกหิว ไม่จำเป็นต้องอดอาหาร

สามารถเริ่มจากอาหารที่รับประทานง่าย เช่น ข้าว โจ๊ก ข้าวต้ม ขนมปัง กล้วย ซุป อาหารไขมันต่ำ หรืออาหารรสไม่จัด

เมื่อรับอาหารได้ดีขึ้น สามารถค่อย ๆ กลับไปกินอาหารตามปกติได้ แม้ยังมีท้องเสียเล็กน้อยอยู่

ไม่จำเป็นต้องกินเฉพาะข้าวต้มและกล้วยจนกว่าท้องเสียจะหยุดทั้งหมด

อาหารอะไรควรหลีกเลี่ยงชั่วคราว?

ในช่วงที่อาการยังมาก บางคนอาจรู้สึกแย่ลงหลังรับประทานอาหารทอดหรือไขมันสูง อาหารรสจัด เครื่องดื่มคาเฟอีน น้ำหวานจัด น้ำผลไม้เข้มข้น น้ำอัดลม หรือแอลกอฮอล์

ผู้ป่วยบางรายอาจย่อย Lactose ได้ไม่ดีชั่วคราวหลัง Food Poisoning ทำให้ดื่มนมหรือกินผลิตภัณฑ์นมแล้วท้องเสียหรือท้องอืดมากขึ้น

หากเป็นเช่นนั้นสามารถหลีกเลี่ยงชั่วคราวและกลับมารับประทานเมื่ออาการดีขึ้น

ดื่มน้ำหวาน น้ำอัดลม หรือน้ำผลไม้แทน ORS ได้ไหม?

ไม่ใช่ตัวเลือกที่ดีที่สุดเมื่อท้องเสียมาก

เครื่องดื่มที่มีน้ำตาลสูงอาจทำให้น้ำถูกดึงเข้าสู่ลำไส้เพิ่มขึ้นและทำให้ท้องเสียมากขึ้นในบางคน

หากสูญเสียน้ำและเกลือแร่มาก ORS มีองค์ประกอบที่เหมาะสมกว่าน้ำหวานทั่วไป

ยาหยุดถ่ายใช้ได้ไหม?

ใช้ได้ในผู้ใหญ่บางราย แต่ไม่เหมาะกับทุกคน

Loperamide หรือ Bismuth Subsalicylate อาจใช้บรรเทาอาการท้องเสียในผู้ใหญ่บางกรณี แต่ ไม่ควรใช้ยาหยุดถ่ายเมื่อมีไข้หรือถ่ายเป็นเลือด เพราะอาจเป็นการติดเชื้อที่ควรได้รับการประเมิน

ในเด็กไม่ควรให้ยาหยุดถ่ายเองโดยพลการ ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อน

ศึกษาข้อมูลเพิ่มเติม
ท้องเสีย กินยาอะไรได้บ้าง? เมื่อไรไม่ควรใช้ยาหยุดถ่าย

อาหารเป็นพิษต้องกินยาปฏิชีวนะไหม?

ไม่ใช่ทุกคน

อาหารเป็นพิษมีได้ทั้งจากไวรัส แบคทีเรีย ปรสิต และสารพิษจากอาหาร ดังนั้น การใช้ยาปฏิชีวนะโดยอัตโนมัติจึงไม่เหมาะสม

ผู้ป่วยส่วนใหญ่ฟื้นตัวได้ด้วยการทดแทนน้ำและเกลือแร่

ยาปฏิชีวนะหรือยาต้านปรสิตใช้เฉพาะบางกรณีที่มีข้อบ่งชี้หรือสงสัยเชื้อเฉพาะ และควรได้รับการประเมินก่อน

อาเจียนอย่างเดียวหลังอาหาร เป็นอาหารเป็นพิษเสมอไหม?

ไม่เสมอไป

อาเจียนสามารถเกิดได้จาก Viral Gastroenteritis, Food Poisoning, Gastritis, Migraine, การตั้งครรภ์ ยาบางชนิด การอุดตันของทางเดินอาหาร Appendicitis หรือโรคอื่น

หากมีอาการปวดท้องรุนแรงเฉพาะตำแหน่ง อาเจียนสีเขียว อาเจียนเป็นเลือด ท้องแข็ง หรือมีอาการทางระบบประสาท ไม่ควรสรุปว่าเป็นอาหารเป็นพิษธรรมดา

ปวดท้องแบบไหนต้องระวัง?

อาหารเป็นพิษมักทำให้ปวดบิดหรือเกร็งทั่วท้อง

แต่หากปวดรุนแรงมาก ปวดเฉพาะตำแหน่งชัดเจน ท้องแข็ง เจ็บมากเมื่อกดหรือปล่อยมือ ปวดต่อเนื่องไม่สัมพันธ์กับการถ่าย มีหน้ามืด หรืออาเจียนต่อเนื่อง ควรได้รับการประเมินโรคอื่นเพิ่มเติม

เช่น Appendicitis, Gallbladder Disease, Pancreatitis หรือ Bowel Obstruction

ศึกษาข้อมูลเพิ่มเติม
ปวดท้องตำแหน่งไหนบอกอะไรได้บ้าง? ปวดแบบไหนควรไปโรงพยาบาล

ใครบ้างที่ควรระวังอาหารเป็นพิษมากเป็นพิเศษ?

ภาวะขาดน้ำและภาวะแทรกซ้อนสามารถรุนแรงขึ้นได้ใน เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ ผู้มีภูมิคุ้มกันต่ำ ผู้มีโรคไต โรคหัวใจ หรือมีโรคเรื้อรังหลายโรค

กลุ่มเหล่านี้ไม่ควรรอดูอาการนานหากมีการอาเจียนหรือท้องเสียมาก

หญิงตั้งครรภ์ที่มีไข้หรือมีอาการคล้ายไข้หวัดหลังรับประทานอาหารเสี่ยงก็ควรติดต่อแพทย์ เพราะ Foodborne Infection บางชนิดอาจมีผลต่อการตั้งครรภ์

เมื่อไรควรพบแพทย์?

ควรได้รับการประเมินหากมี ถ่ายเป็นเลือด ถ่ายดำเหมือนยางมะตอย มีหนองในอุจจาระ ท้องเสียนานเกิน 3 วัน อาเจียนบ่อยมาก หรือดื่มน้ำและ ORS ไม่ได้

รวมถึงผู้ที่มีปวดท้องรุนแรง ไข้สูง ถ่ายเหลวหลายครั้งมากในหนึ่งวัน มีอาการขาดน้ำ หรืออาการไม่มีแนวโน้มดีขึ้น

เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่มีภูมิคุ้มกันต่ำควรได้รับการประเมินเร็วกว่าคนทั่วไป

อาการขาดน้ำแบบไหนควรไปโรงพยาบาล?

ควรให้ความสำคัญกับอาการ ปัสสาวะน้อยมากหรือแทบไม่มี ปัสสาวะเข้ม ปากแห้งมาก กระหายน้ำมาก เวียนศีรษะเมื่อยืน หน้ามืด เป็นลม อ่อนเพลียมาก ซึม หรือดื่มน้ำไม่ได้

ภาวะขาดน้ำที่รุนแรงสามารถนำไปสู่ภาวะช็อกและเป็นอันตรายได้หากไม่ได้รับการรักษา

อาการแบบไหนควรไปโรงพยาบาลทันที?

ควรได้รับการประเมินฉุกเฉินหากมี ซึม สับสน หมดสติ หายใจลำบาก อาเจียนเป็นเลือด อาเจียนคล้ายกากกาแฟ อาเจียนสีเขียว ถ่ายเลือดจำนวนมาก ปวดท้องรุนแรงมาก หรือชัก

หากมีกล้ามเนื้ออ่อนแรง เป็นอัมพาต มองเห็นภาพซ้อน หรือมีอาการทางระบบประสาทหลังรับประทานอาหาร ก็ควรไปห้องฉุกเฉินทันที เพราะ Food Poisoning บางชนิดสามารถทำให้เกิดพิษต่อระบบประสาทได้

FAQ

อาหารเป็นพิษกี่ชั่วโมงถึงมีอาการ?

แตกต่างตามชนิดของเชื้อหรือสารพิษ ตั้งแต่ประมาณครึ่งชั่วโมงหลังรับประทานไปจนถึงหลายวัน

อาหารเป็นพิษกี่วันหาย?

ส่วนใหญ่เป็นภาวะเฉียบพลันและมักดีขึ้นภายในไม่กี่วันถึงประมาณหนึ่งสัปดาห์ แต่ระยะเวลาขึ้นอยู่กับชนิดของเชื้อและความรุนแรง

อาหารเป็นพิษกินอะไรได้?

เมื่อเริ่มหิว สามารถค่อย ๆ กลับไปรับประทานอาหารตามปกติได้ ไม่จำเป็นต้องอดอาหาร อาจเริ่มจากอาหารที่ย่อยง่ายและไขมันไม่สูงก่อน

ท้องเสียต้องงดนมหรือไม่?

ไม่ใช่ทุกคน แต่บางคนอาจย่อย Lactose ได้ไม่ดีชั่วคราวหลังอาหารเป็นพิษ หากกินนมแล้วท้องเสียหรือท้องอืดมากขึ้น สามารถหลีกเลี่ยงชั่วคราวได้

ท้องเสียจากอาหารเป็นพิษกินยาหยุดถ่ายได้ไหม?

ผู้ใหญ่บางรายใช้ได้ แต่ไม่ควรใช้เมื่อถ่ายเป็นเลือดหรือมีไข้ และเด็กควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อน

ต้องกินยาปฏิชีวนะไหม?

ไม่ใช่ทุกกรณี อาหารเป็นพิษส่วนใหญ่รักษาหลักด้วยการทดแทนน้ำและเกลือแร่ ส่วนยาปฏิชีวนะใช้เฉพาะบางสาเหตุและควรได้รับการประเมินก่อน

ORS สำคัญไหม?

สำคัญ โดยเฉพาะเมื่อถ่ายหรืออาเจียนมาก เพราะช่วยทดแทนน้ำและเกลือแร่ที่สูญเสีย

ถ่ายเป็นเลือดควรทำอย่างไร?

ควรพบแพทย์ และไม่ควรใช้ยาหยุดถ่ายเอง เพราะอาจเป็นการติดเชื้อที่ต้องได้รับการประเมิน

สรุป

อาหารเป็นพิษมักทำให้เกิด คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย ปวดบิดท้อง และอาจมีไข้

อาการส่วนใหญ่มักดีขึ้นเอง แต่สิ่งที่ต้องให้ความสำคัญมากที่สุดคือ การสูญเสียน้ำและเกลือแร่

หากยังดื่มได้ ควรจิบน้ำหรือ ORS ทีละน้อยแต่บ่อย และเมื่อเริ่มหิวสามารถกลับมารับประทานอาหารตามที่ร่างกายรับไหวได้ ไม่จำเป็นต้องอดอาหารหรือจำกัดอาหารหลายวัน

ยาหยุดถ่ายและยาปฏิชีวนะไม่ได้เหมาะกับผู้ป่วยทุกคน จึงไม่ควรเลือกใช้จากอาการเพียงอย่างเดียว

หากมีถ่ายเป็นเลือด ไข้สูง ท้องเสียนานเกิน 3 วัน อาเจียนจนดื่มไม่ได้ ปวดท้องรุนแรง หรือมีภาวะขาดน้ำ ควรพบแพทย์

และหากมีอาเจียนเป็นเลือด ซึม หมดสติ ปวดท้องรุนแรงมาก หรือมีอาการทางระบบประสาท ควรไปโรงพยาบาลทันที

บทความที่เกี่ยวข้อง

• ท้องเสีย กินยาอะไรได้บ้าง? เมื่อไรไม่ควรใช้ยาหยุดถ่าย
• ปวดท้องตำแหน่งไหนบอกอะไรได้บ้าง? ปวดแบบไหนควรไปโรงพยาบาล
• ภาวะขาดน้ำมีอาการอย่างไร? หลังท้องเสีย อาเจียน หรือไข้ควรดื่ม ORS เมื่อไร
• ท้องอืด แน่นท้อง เรอบ่อย เกิดจากอะไร? อาหาร กรดไหลย้อน หรือระบบย่อยอาหาร

References

Centers for Disease Control and Prevention. Food Poisoning Symptoms.
ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรค

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Food Poisoning.
NIDDK

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Symptoms & Causes of Food Poisoning.
NIDDK

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Treatment for Food Poisoning.
NIDDK

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Eating, Diet, & Nutrition for Food Poisoning.
NIDDK

World Health Organization. Diarrhoeal Disease.
องค์การอนามัยโลก

NHS. Food Poisoning.
NHS

Scientific References

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Food Poisoning: Treatment and Prevention of Dehydration.
NIDDK

World Health Organization. Diarrhoeal Disease and Oral Rehydration Therapy.
องค์การอนามัยโลก

World Health Organization. Food Safety.
องค์การอนามัยโลก

หมายเหตุสำคัญ

อาหารเป็นพิษมีสาเหตุหลายชนิด และไม่สามารถเลือกยาปฏิชีวนะหรือยาหยุดถ่ายจากอาการเพียงอย่างเดียวได้

การป้องกันภาวะขาดน้ำเป็นสิ่งสำคัญที่สุด หากมีถ่ายเป็นเลือด ไข้สูง อาเจียนจนดื่มไม่ได้ ปวดท้องรุนแรง ซึม ปัสสาวะน้อยมาก หรืออาการไม่ดีขึ้น ควรได้รับการประเมินจากแพทย์โดยเร็ว

เรียบเรียงโดย: www.chulalakpharmacy.com