ท้องเสียกินยาอะไรได้บ้าง? เมื่อไรไม่ควรใช้ยาหยุดถ่าย

ท้องเสียกินยาอะไรได้บ้าง? เมื่อไรไม่ควรใช้ยาหยุดถ่าย

อาการ ท้องเสียเฉียบพลัน ส่วนใหญ่สามารถดูแลเบื้องต้นได้ด้วยการทดแทนน้ำและเกลือแร่ โดย ORS เป็นสิ่งสำคัญที่สุด เพราะช่วยชดเชยน้ำและ Electrolytes ที่สูญเสียจากการถ่ายเหลว

ยาหยุดถ่าย เช่น Loperamide อาจใช้ได้ในผู้ใหญ่บางรายที่มีท้องเสียแบบถ่ายเป็นน้ำ ไม่มีเลือด ไม่มีไข้สูง และไม่มีข้อห้าม แต่ไม่ควรใช้ในผู้ที่มีถ่ายเป็นเลือด ไข้สูง ท้องบวมมาก ท้องเสียรุนแรงหลังใช้ยาปฏิชีวนะ หรือสงสัยการติดเชื้อบางชนิด

ยาอย่าง Bismuth Subsalicylate อาจช่วยลดอาการท้องเสีย คลื่นไส้ และไม่สบายท้องในผู้ใหญ่บางคนได้ แต่ก็มีข้อควรระวังเฉพาะ

ส่วนยาปฏิชีวนะไม่ควรซื้อรับประทานเอง เพราะท้องเสียเกิดได้จากทั้งไวรัส แบคทีเรีย ปรสิต อาหาร ยา และโรคของลำไส้ การรักษาจึงต้องดูสาเหตุและความรุนแรงร่วมด้วย

หลายคนเมื่อเริ่มท้องเสียจะรีบหายา “หยุดถ่าย” มากินทันที เพราะต้องการลดจำนวนครั้งที่เข้าห้องน้ำ

แต่ในบางสถานการณ์ การลดการเคลื่อนไหวของลำไส้เร็วเกินไปอาจไม่เหมาะ โดยเฉพาะเมื่อร่างกายกำลังพยายามกำจัดเชื้อหรือสารพิษออกทางอุจจาระ

ดังนั้น คำถามสำคัญจึงไม่ใช่แค่

“ท้องเสียกินยาอะไร?”

แต่ควรถามก่อนว่า

“ท้องเสียแบบไหน?”

มีเลือดหรือไม่ มีไข้ไหม ปวดท้องมากหรือเปล่า เป็นมานานแค่ไหน เพิ่งใช้ยาปฏิชีวนะหรือไม่ และเริ่มมีอาการขาดน้ำหรือยัง

ท้องเสียคืออะไร?

องค์การอนามัยโลกนิยาม Diarrhoea ว่าเป็นการถ่ายอุจจาระเหลวหรือเป็นน้ำตั้งแต่ประมาณ 3 ครั้งขึ้นไปต่อวัน หรือถ่ายบ่อยกว่าปกติของบุคคลนั้น

แบ่งแบบง่าย ๆ ได้เป็น

Acute Watery Diarrhea — ถ่ายเป็นน้ำ มักเป็นไม่กี่วัน

Acute Bloody Diarrhea — ถ่ายมีเลือด หรือ Dysentery

Persistent Diarrhea — เป็นต่อเนื่องตั้งแต่ 14 วันขึ้นไป

การแยกประเภทมีความสำคัญ เพราะยาที่เหมาะกับท้องเสียเป็นน้ำธรรมดา อาจไม่เหมาะเลยหากมีเลือดหรือสงสัยการติดเชื้อรุนแรง

สิ่งแรกที่ควรทำเมื่อท้องเสียคืออะไร?

สิ่งสำคัญที่สุดคือ ทดแทนน้ำและเกลือแร่

ท้องเสียทำให้ร่างกายสูญเสียน้ำ โซเดียม คลอไรด์ โพแทสเซียม และ Electrolytes อื่นผ่านทางอุจจาระ และอาจสูญเสียมากขึ้นหากมีอาเจียนร่วมด้วย

ก่อนคิดถึงยาหยุดถ่าย จึงควรถามก่อนว่า

ยังดื่มได้ไหม? ปัสสาวะยังปกติไหม? มีเวียนศีรษะหรืออ่อนเพลียมากหรือไม่?

ORS สำคัญกว่ายาหยุดถ่ายอย่างไร?

ORS หรือ Oral Rehydration Solution มีน้ำ กลูโคส และเกลือแร่ในสัดส่วนที่ช่วยให้ลำไส้ดูดซึมน้ำและโซเดียมกลับเข้าสู่ร่างกายได้ดี

องค์การอนามัยโลกใช้ ORS เป็นการรักษาหลักในการป้องกันและรักษาภาวะขาดน้ำจากท้องเสีย

หลักง่าย ๆ คือ

ท้องเสีย → ทดแทนน้ำและเกลือแร่ก่อน → ยาหยุดถ่ายเป็นเพียงตัวช่วยในบางกรณี

หากมีภาวะขาดน้ำรุนแรง ดื่มไม่ได้ ซึม หรือความดันตก อาจต้องได้รับสารน้ำทางหลอดเลือดแทน

ORS ควรกินอย่างไร?

ควรผสมตามปริมาณน้ำที่ระบุบนซองอย่างเคร่งครัด

ไม่ควรผสมให้เข้มกว่าที่กำหนด เติมน้ำตาลหรือเกลือเอง ผสมกับนมหรือน้ำหวาน หรือแบ่งผงแบบกะปริมาณเองหากผลิตภัณฑ์ไม่ได้ออกแบบให้แบ่งใช้

หากมีคลื่นไส้หรืออาเจียน ควรใช้หลัก

จิบน้อย ๆ แต่บ่อย ๆ

เพื่อเพิ่มโอกาสที่ร่างกายจะรับน้ำไว้ได้

ศึกษาข้อมูลเพิ่มเติม
ภาวะขาดน้ำมีอาการอย่างไร? หลังท้องเสีย อาเจียน หรือไข้ควรดื่ม ORS เมื่อไร

ยาหยุดถ่าย Loperamide คืออะไร?

Loperamide เป็นยาที่ช่วยลดการเคลื่อนไหวของลำไส้ ทำให้อุจจาระเคลื่อนผ่านลำไส้ช้าลง จึงช่วยลดความถี่ของการถ่าย

ในผู้ใหญ่ที่มี Acute Diarrhea บางรายสามารถใช้เพื่อบรรเทาอาการได้

แต่ Loperamide เป็น ยาควบคุมอาการ ไม่ได้ฆ่าไวรัสหรือแบคทีเรีย และไม่ได้รักษาสาเหตุของท้องเสียทุกชนิด

ดังนั้น แม้ใช้ยาแล้วก็ยังต้องดื่มน้ำและ ORS ให้เพียงพอ

ท้องเสียแบบไหนอาจใช้ Loperamide ได้?

อาจพิจารณาในผู้ใหญ่ที่มี Acute Watery Diarrhea แบบไม่รุนแรง ถ่ายเป็นน้ำ ไม่มีเลือด ไม่มีไข้สูง ไม่มีอาการป่วยรุนแรง ไม่มีท้องบวมมาก และไม่มีข้อห้ามจากโรคประจำตัวหรือยาอื่น

เป้าหมายคือช่วยลดความถี่ในการถ่ายชั่วคราว เช่น เมื่ออาการรบกวนการใช้ชีวิตหรือการเดินทาง

แต่ไม่ควรใช้เพื่อกดอาการโดยไม่ประเมินว่าท้องเสียมีลักษณะผิดปกติหรือไม่

เมื่อไรไม่ควรใช้ Loperamide?

หนึ่งในข้อควรระวังสำคัญที่สุดคือ ถ่ายเป็นเลือด

NIDDK แนะนำว่าไม่ควรใช้ยาหยุดถ่ายที่ซื้อเองในผู้ที่มีอุจจาระเป็นเลือดหรือมีไข้

การติดเชื้อบางชนิด เช่น Shigella หรือ Shiga toxin-producing E. coli อาจแย่ลงหากใช้ยาที่ชะลอการเคลื่อนไหวของลำไส้

ดังนั้น หากมี ถ่ายเป็นเลือด ปวดบิดท้องมาก หรือไข้สูง ไม่ควรซื้อ Loperamide รับประทานเอง

ควรได้รับการประเมินสาเหตุก่อน

ท้องเสียหลังใช้ยาปฏิชีวนะควรใช้ Loperamide ไหม?

ต้องระวังเป็นพิเศษ

ท้องเสียรุนแรงหลังใช้ยาปฏิชีวนะอาจสัมพันธ์กับการติดเชื้อหรือภาวะแทรกซ้อน เช่น Clostridioides difficile infection

หากเพิ่งใช้ยาปฏิชีวนะแล้วมีถ่ายเหลวบ่อย ปวดท้อง ไข้ หรือท้องเสียรุนแรง ไม่ควรรีบใช้ยาหยุดถ่ายเอง

ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินสาเหตุ

ท้องบวมมากหรือปวดท้องรุนแรง ใช้ Loperamide ได้ไหม?

ไม่ควรใช้เอง

หากมีท้องบวมมาก ปวดท้องรุนแรง ไม่ผายลม อาเจียนมาก หรืออยู่ ๆ หยุดถ่ายหลังจากก่อนหน้านี้ถ่ายมาก ควรได้รับการประเมิน

เพราะอาจมีภาวะลำไส้อุดตันหรือปัญหาอื่นที่ไม่ใช่ท้องเสียธรรมดา

ผู้ป่วยโรคลำไส้อักเสบใช้ยาหยุดถ่ายได้ไหม?

ต้องระวัง

Loperamide อาจไม่เหมาะในบางกรณีที่ Inflammatory Bowel Disease กำลังอักเสบรุนแรง เช่น Ulcerative Colitis Flare

การลดการเคลื่อนไหวของลำไส้ในช่วงที่มีการอักเสบรุนแรงอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนได้

จึงควรใช้ตามคำแนะนำของแพทย์

Bismuth Subsalicylate ใช้ทำอะไร?

Bismuth Subsalicylate สามารถช่วยลดอาการท้องเสีย คลื่นไส้ และไม่สบายท้องในผู้ใหญ่บางราย

แต่ไม่เหมาะกับทุกคน

ควรระวังในผู้ที่แพ้ Aspirin หรือ Salicylates ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด มีความเสี่ยงต่อเลือดออก รวมถึงเด็กหรือวัยรุ่นที่กำลังมีการติดเชื้อไวรัส

หญิงตั้งครรภ์หรือผู้ที่มีโรคประจำตัวบางชนิดก็ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้

ยาปฏิชีวนะใช้รักษาท้องเสียได้ไหม?

ใช้เฉพาะบางกรณี

ท้องเสียจากการติดเชื้อจำนวนมากสามารถดีขึ้นเองโดยไม่ต้องใช้ Antibiotics และการติดเชื้อบางชนิดอาจไม่ควรใช้ยาปฏิชีวนะบางประเภทโดยพลการ

แพทย์อาจใช้ Antibiotics หรือยาต้านปรสิตเมื่อสงสัยหรือระบุสาเหตุที่การรักษาดังกล่าวมีประโยชน์

จึงไม่ควรนำยาปฏิชีวนะที่เหลือจากครั้งก่อนมารับประทาน หรือซื้อใช้เองเพียงเพราะ “ถ่ายหลายครั้ง”

Probiotics จำเป็นไหม?

ไม่จำเป็นสำหรับทุกคน

หลักฐานของ Probiotics แตกต่างกันตามสายพันธุ์ สาเหตุของท้องเสีย และกลุ่มผู้ป่วย

จึงอาจมีบทบาทในบางบริบท แต่ไม่ควรใช้แทน ORS และไม่ใช่การรักษาที่จำเป็นในผู้ป่วยท้องเสียทุกคน

ท้องเสียควรกินอาหารหรืออดอาหาร?

โดยทั่วไป ไม่จำเป็นต้องอดอาหาร

เมื่อเริ่มหิวและรับประทานได้ สามารถค่อย ๆ กลับไปกินอาหารตามปกติได้ แม้ยังมีท้องเสียเล็กน้อย

อาจเริ่มจากอาหารที่รับง่าย เช่น ข้าว โจ๊ก ซุป ขนมปัง กล้วย หรืออาหารไขมันต่ำ และหลีกเลี่ยงอาหารที่ทำให้อาการแย่ลงในแต่ละคน

เด็กใช้ยาหยุดถ่ายได้ไหม?

ไม่ควรให้เด็กใช้เองโดยไม่มีคำแนะนำจากแพทย์

ในเด็ก สิ่งสำคัญกว่าการรีบหยุดถ่ายคือการประเมินอายุ น้ำหนัก จำนวนครั้งที่ถ่าย และอาการขาดน้ำ

NHS ระบุว่าเด็กอายุ 11 ปีหรือต่ำกว่าควรใช้ Loperamide เฉพาะเมื่อแพทย์สั่ง

เด็กเล็กสามารถเกิดภาวะขาดน้ำได้เร็ว จึงควรเน้นการทดแทนน้ำและเกลือแร่และประเมินอาการอย่างใกล้ชิด

ผู้สูงอายุควรระวังอะไร?

ผู้สูงอายุเกิดภาวะขาดน้ำได้ง่าย และมักมีโรคหัวใจ โรคไต หรือใช้ยาหลายชนิดอยู่เดิม

หากถ่ายมาก อาเจียนร่วมด้วย หรือเริ่มมีอาการอ่อนเพลีย ปัสสาวะน้อย หรือเวียนศีรษะ ควรได้รับการประเมินเร็วขึ้น

ในผู้ที่มีโรคไต โรคหัวใจ เบาหวาน หรือโรคเรื้อรังอื่น ปริมาณสารน้ำที่เหมาะสมอาจแตกต่างจากคนทั่วไป

เมื่อไรควรหยุดใช้ยาหยุดถ่ายและไปพบแพทย์?

หากใช้ยา OTC แล้วอาการท้องเสียแย่ลง หรือไม่ดีขึ้นภายในประมาณ 2 วัน ควรได้รับการประเมินเพิ่มเติม

ควรพบแพทย์เร็วกว่านั้นหากมี ถ่ายเป็นเลือด อุจจาระดำผิดปกติ ไข้สูง ปวดท้องรุนแรง ท้องบวมมาก อาเจียนจนดื่มไม่ได้ ปัสสาวะน้อย เวียนศีรษะเมื่อยืน หรือซึม

รวมถึงผู้ที่เพิ่งใช้ยาปฏิชีวนะ มีภูมิคุ้มกันต่ำ หรือผู้สูงอายุที่อ่อนเพลียมาก

ท้องเสียนานกี่วันควรไปพบแพทย์?

CDC แนะนำให้พบแพทย์เมื่อท้องเสียนาน มากกว่า 3 วัน โดยเฉพาะหากมีถ่ายเป็นเลือด ไข้สูง อาเจียนบ่อย หรือมีภาวะขาดน้ำร่วมด้วย

ส่วนท้องเสียที่ต่อเนื่องตั้งแต่ 14 วันขึ้นไปเข้ากลุ่ม Persistent Diarrhea และควรได้รับการประเมินหาสาเหตุอย่างเป็นระบบ

อาการขาดน้ำมีอะไรบ้าง?

สัญญาณที่ควรสังเกต ได้แก่ กระหายน้ำมาก ปากและคอแห้ง ปัสสาวะน้อย ปัสสาวะสีเข้ม เวียนศีรษะเมื่อเปลี่ยนท่า อ่อนเพลียมาก และในรายรุนแรงอาจมีอาการซึมหรือสับสน

หากเริ่มดื่มไม่ได้ ปัสสาวะน้อยมาก หรือมีหน้ามืดเป็นลม ควรได้รับการประเมินโดยเร็ว

ศึกษาข้อมูลเพิ่มเติม
อาหารเป็นพิษมีอาการอย่างไร? อาเจียน ท้องเสีย ควรกินอะไรและเมื่อไรควรไปโรงพยาบาล
ภาวะขาดน้ำมีอาการอย่างไร? หลังท้องเสีย อาเจียน หรือไข้ควรดื่ม ORS เมื่อไร

เมื่อไรควรไปโรงพยาบาลทันที?

ควรได้รับการประเมินอย่างเร่งด่วนหากมี ซึม สับสน เป็นลม ปัสสาวะน้อยมากหรือไม่ปัสสาวะ ดื่มน้ำไม่ได้ อาเจียนต่อเนื่อง ถ่ายเป็นเลือดจำนวนมาก ปวดท้องรุนแรงมาก หรือท้องแข็งและบวมมาก

รวมถึงผู้ที่มีไข้สูงร่วมกับอาการโดยรวมทรุด หรือมีสัญญาณของภาวะช็อก เช่น หน้ามืด ตัวเย็น ใจเต้นเร็ว

เด็กเล็กหรือผู้สูงอายุที่มีอาการขาดน้ำชัดเจนก็ควรได้รับการประเมินเร็วเช่นกัน

FAQ

ท้องเสียกิน Loperamide ได้ไหม?

ผู้ใหญ่บางรายที่ถ่ายเป็นน้ำ ไม่มีเลือด ไม่มีไข้สูง และไม่มีข้อห้าม สามารถใช้เพื่อบรรเทาอาการได้ แต่ต้องทดแทนน้ำและเกลือแร่ร่วมด้วย

ถ่ายเป็นเลือดกินยาหยุดถ่ายได้ไหม?

ไม่ควรใช้เอง เพราะอาจเป็น Invasive Infection และยาที่ชะลอการเคลื่อนไหวของลำไส้อาจทำให้อาการแย่ลง

ท้องเสียมีไข้กิน Loperamide ได้ไหม?

หากมีไข้สูงควรหลีกเลี่ยงและได้รับการประเมินก่อน โดยเฉพาะเมื่อมีเลือดหรือปวดท้องมาก

ท้องเสียต้องกิน ORS ไหม?

หากถ่ายหลายครั้งหรือสูญเสียน้ำ ORS มีประโยชน์มากและเป็นการรักษาหลักเพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำ

ท้องเสียต้องกินยาปฏิชีวนะไหม?

ไม่ใช่ทุกกรณี ยาปฏิชีวนะใช้เฉพาะบางสาเหตุที่ได้รับการประเมินว่าเหมาะสม

ท้องเสียหลังยาปฏิชีวนะ ใช้ยาหยุดถ่ายได้ไหม?

หากอาการรุนแรงไม่ควรใช้เอง เพราะอาจเกี่ยวข้องกับการติดเชื้อในลำไส้บางชนิด เช่น C. difficile

เด็กกิน Loperamide ได้ไหม?

ไม่ควรให้เด็กเล็กเอง โดยเฉพาะเด็กอายุ 11 ปีหรือต่ำกว่า ควรใช้เฉพาะเมื่อแพทย์แนะนำ

ท้องเสียกี่วันควรพบแพทย์?

หากอาการรุนแรงควรพบแพทย์ทันที ไม่ต้องรอ แต่หากท้องเสียเกินประมาณ 3 วัน หรือใช้ยา OTC แล้วไม่ดีขึ้นภายในประมาณ 2 วัน ควรได้รับการประเมิน

สรุป

การรักษาท้องเสียไม่ควรเริ่มจากแนวคิดว่า

“ต้องหยุดถ่ายให้เร็วที่สุด”

แต่ควรเริ่มจาก ป้องกันภาวะขาดน้ำด้วยน้ำและ ORS

Loperamide สามารถช่วยลดจำนวนครั้งของการถ่ายในผู้ใหญ่บางคนที่มี Acute Watery Diarrhea แบบไม่รุนแรงได้ แต่ไม่ควรใช้เมื่อมี ถ่ายเป็นเลือด ไข้สูง ท้องบวมมาก ท้องเสียรุนแรงหลังใช้ยาปฏิชีวนะ หรือสงสัยการติดเชื้อบางชนิด

Bismuth Subsalicylate เป็นอีกทางเลือกหนึ่งสำหรับผู้ใหญ่บางราย แต่มีข้อควรระวังเฉพาะ

ส่วนยาปฏิชีวนะไม่ควรใช้เอง เพราะไม่ได้จำเป็นสำหรับท้องเสียทุกสาเหตุ

หากมีอาการขาดน้ำ ถ่ายเป็นเลือด ไข้สูง ปวดท้องรุนแรง อาเจียนจนดื่มไม่ได้ หรือท้องเสียนานเกิน 3 วัน ควรได้รับการประเมินจากแพทย์

บทความที่เกี่ยวข้อง

• อาหารเป็นพิษมีอาการอย่างไร? อาเจียน ท้องเสีย ควรกินอะไรและเมื่อไรควรไปโรงพยาบาล
• ภาวะขาดน้ำมีอาการอย่างไร? หลังท้องเสีย อาเจียน หรือไข้ควรดื่ม ORS เมื่อไร
• ปวดท้องตำแหน่งไหนบอกอะไรได้บ้าง? ปวดแบบไหนควรไปโรงพยาบาล
• ท้องอืด แน่นท้อง เรอบ่อย เกิดจากอะไร? อาหาร กรดไหลย้อน หรือระบบย่อยอาหาร

References

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Treatment of Diarrhea.
NIDDK

World Health Organization. Diarrhoeal Disease.
องค์การอนามัยโลก

World Health Organization. Oral Rehydration Salts.
องค์การอนามัยโลก

Centers for Disease Control and Prevention. Treatment of E. coli Infection.
ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรค

Centers for Disease Control and Prevention. Treatment of Shigella Infection.
ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรค

Centers for Disease Control and Prevention. Food Poisoning Symptoms.
ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรค

NHS. Who can and cannot take loperamide.
NHS

Scientific References

World Health Organization. The Treatment of Diarrhoea: A Manual for Physicians and Other Senior Health Workers.
องค์การอนามัยโลก

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Diarrhea: Treatment and Hydration.
NIDDK

หมายเหตุสำคัญ

ยาหยุดถ่ายช่วยควบคุมอาการ แต่ไม่ได้รักษาสาเหตุของท้องเสียทุกชนิด และในบางการติดเชื้ออาจทำให้อาการแย่ลง

ไม่ควรใช้ Loperamide เองเมื่อมีถ่ายเป็นเลือด ไข้สูง ปวดท้องรุนแรง ท้องบวม หรือท้องเสียรุนแรงหลังใช้ยาปฏิชีวนะ

หากมีอาการขาดน้ำ อาเจียนจนดื่มไม่ได้ ซึม หรืออาการทรุดเร็ว ควรได้รับการประเมินจากแพทย์

เรียบเรียงโดย: www.chulalakpharmacy.co